Định vị hạt gạo Việt Nam bằng chất lượng, thị trường và sản xuất xanh, bền vững

Để làm rõ hơn định hướng sản xuất lúa và xuất khẩu gạo trong giai đoạn mới, xung quanh vấn đề này, Phóng viên Một Thế Giới đã trao đổi với ông Nguyễn Quốc Mạnh – Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và BVTV, Bộ Nông nghiệp & Môi trường (NN&MT) về sản xuất lúa, xuất khẩu gạo bền vững.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh – Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và BVTV - Ảnh: Văn Kim Khanh

- Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về bức tranh sản xuất lúa và xuất khẩu gạo của Việt Nam thời gian qua?

- Ông Nguyễn Quốc Mạnh: Thời gian qua, sản xuất lúa của Việt Nam tiếp tục duy trì ổn định cả về diện tích và sản lượng, đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và phục vụ xuất khẩu. Đặc biệt, trong bối cảnh biến động của thị trường thế giới, gạo Việt Nam đã tận dụng tốt cơ hội để gia tăng giá trị và nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế.

Một điểm đáng chú ý là cơ cấu giống lúa đã có sự chuyển dịch tích cực theo hướng nâng cao chất lượng. Tỷ lệ lúa chất lượng cao, lúa thơm ngày càng tăng, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của các thị trường khó tính. Nhờ đó, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam nhiều thời điểm nằm trong nhóm cao nhất thế giới.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành lúa gạo vẫn còn đối mặt với không ít thách thức như chi phí đầu vào tăng, tác động của biến đổi khí hậu, cũng như yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm và phát thải. Điều này đòi hỏi ngành phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa trong tổ chức sản xuất và nâng cao chất lượng.

Những thiết bị quản lý đồng ruộng trong tương lai ở ĐBSCL -Ảnh: T.L

- Theo ông, đâu là những yêu cầu then chốt để nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trong thời gian tới?

- Ông Nguyễn Quốc Mạnh: Để nâng cao giá trị hạt gạo, trước hết cần chuyển mạnh từ tư duy sản xuất số lượng sang chất lượng và hiệu quả. Điều này không chỉ thể hiện ở giống lúa mà còn ở toàn bộ quy trình canh tác, thu hoạch, bảo quản và chế biến.

Một trong những yếu tố then chốt là phải xây dựng được vùng nguyên liệu tập trung, sản xuất theo tiêu chuẩn, có liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi có vùng nguyên liệu ổn định, doanh nghiệp mới có thể kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Bên cạnh đó, việc áp dụng khoa học công nghệ trong sản xuất lúa là rất quan trọng. Các giải pháp như quản lý dinh dưỡng chính xác, giảm phát thải, sử dụng giống thích ứng biến đổi khí hậu… không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao giá trị sản phẩm.

Ngoài ra, cần chú trọng xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam. Đây là yếu tố lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người sản xuất để tạo dựng uy tín trên thị trường quốc tế.

Giống lúa mới canh tác ở Viện lúa ĐBSCL - Ảnh: V.K.K

- Trước bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu giảm phát thải, ngành lúa gạo cần thích ứng như thế nào?

- Ông Nguyễn Quốc Mạnh: Biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét đến sản xuất lúa, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long – vùng sản xuất lúa trọng điểm của cả nước. Các hiện tượng như hạn hán, xâm nhập mặn, mưa bão bất thường đang làm gia tăng rủi ro cho người nông dân.

Trong bối cảnh đó, ngành lúa gạo cần chuyển đổi theo hướng thích ứng linh hoạt và giảm phát thải. Một trong những giải pháp quan trọng là áp dụng các quy trình canh tác lúa giảm phát thải theo Quyết định số 4043/QĐ-TTTV-TTBVTV (ký ngày 10.11.2025), tập trung vào sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải khí nhà kính tại ĐBSCL.

Đặc biệt, việc triển khai các chương trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang là xu hướng tất yếu. Không chỉ giúp bảo vệ môi trường, các mô hình này còn nâng cao giá trị hạt gạo và đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu lớn, vốn ngày càng quan tâm đến yếu tố “xanh” và bền vững.

Chúng tôi cũng khuyến khích tăng cường chuyển đổi số trong nông nghiệp, từ quản lý sản xuất đến truy xuất nguồn gốc, nhằm nâng cao hiệu quả và minh bạch chuỗi giá trị.

Gạo từ những giống lúa mới sản xuất năm 2026 ở Viện Lúa ĐBSCL - Ảnh: Văn Kim khanh

- Ông có thể chia sẻ định hướng xuất khẩu gạo của Việt Nam trong thời gian tới?

- Ông Nguyễn Quốc Mạnh: Trong thời gian tới, định hướng xuất khẩu gạo của Việt Nam sẽ tập trung vào việc nâng cao chất lượng và đa dạng hóa thị trường. Thay vì chỉ tập trung vào số lượng, chúng ta sẽ hướng tới các phân khúc có giá trị cao như gạo thơm, gạo hữu cơ, gạo đặc sản.

Đồng thời, cần tiếp tục mở rộng và khai thác hiệu quả các thị trường xuất khẩu, đặc biệt là các thị trường có yêu cầu cao như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản. Đây là những thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe nhưng cũng mang lại giá trị gia tăng lớn.

Bên cạnh đó, việc bảo đảm cân đối giữa xuất khẩu và an ninh lương thực trong nước cũng là yếu tố quan trọng. Ngành sẽ tiếp tục theo dõi sát diễn biến thị trường để có những điều chỉnh phù hợp, bảo đảm lợi ích hài hòa giữa người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Cuối cùng, để xuất khẩu bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện chuỗi giá trị lúa gạo, từ sản xuất đến tiêu thụ, với sự tham gia chặt chẽ của các bên liên quan. Khi chuỗi được vận hành hiệu quả, hạt gạo Việt Nam sẽ không chỉ có giá trị cao hơn mà còn có vị thế vững chắc trên thị trường quốc tế.

Có thể thấy, định hướng phát triển ngành lúa gạo trong thời gian tới không chỉ dừng lại ở việc tăng sản lượng mà còn hướng đến chất lượng, bền vững và giá trị gia tăng. Đây chính là con đường để hạt gạo Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Văn Kim Khanh