Định hình hướng đi bài bản, khoa học cho mô hình 'nông thôn sáng tạo'

Cuộc trao đổi của phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội với TS Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã gợi mở những góc nhìn mới về mô hình này trong giai đoạn hiện nay.

- Thưa TS Trần Thị Thủy, gần đây, trong bối cảnh nền kinh tế sáng tạo, khái niệm “nông thôn sáng tạo” thường được nhắc đến như một bước phát triển tiếp theo của nông thôn mới. Từ góc nhìn của mình, bà có cho rằng, Việt Nam cần xây dựng một khung khái niệm và hệ thống tiêu chí riêng cho mô hình này?

TS Trần Thị Thủy.

- Chương trình Nông thôn mới của Việt Nam đã đi qua ba giai đoạn phát triển khá rõ nét. Ở giai đoạn 1.0, chúng ta tập trung vào xây dựng hạ tầng cơ bản; sang giai đoạn 2.0, trọng tâm là nâng cao chất lượng các tiêu chí; và đến giai đoạn 3.0 hiện nay, mục tiêu hướng tới là hiện đại và bền vững, trong đó yếu tố “nông thôn thông minh” được đặc biệt nhấn mạnh.

Cùng với đó, diện mạo nông thôn cũng thay đổi theo các cấp độ: Từ xã nông thôn mới, đến xã nông thôn mới nâng cao, xã kiểu mẫu và hiện đang thí điểm xây dựng xã nông thôn mới hiện đại. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, chúng ta sẽ thấy vai trò của văn hóa trong quá trình này vẫn chưa thực sự tương xứng.

Văn hóa đã góp phần gắn kết cộng đồng thông qua các thiết chế công cộng, đồng thời hỗ trợ phát triển sinh kế qua du lịch nông thôn và sản phẩm OCOP. Nhưng nhìn tổng thể, văn hóa vẫn chưa trở thành trục trung tâm của phát triển bền vững; nhiều nơi, nó mới chỉ đóng vai trò tạo nên “lớp áo” cho diện mạo nông thôn.

Nguyên nhân là do chúng ta chưa có những đánh giá đầy đủ về vai trò của văn hóa sáng tạo trong việc tạo ra động lực nội sinh. Trong bối cảnh Việt Nam đang có những chuyển biến lớn về quản trị, tổ chức lại đơn vị hành chính và hướng tới mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tôi cho rằng cần một cách tiếp cận mới.

Theo đó, bước chuyển tiếp theo của nông thôn Việt Nam có thể là “xã nông thôn mới sáng tạo”. Để hiện thực hóa điều này, việc xây dựng một khung khái niệm rõ ràng cùng hệ thống tiêu chí đánh giá phù hợp là rất cần thiết.

- Tại Hà Nội, diện mạo nông thôn đang có nhiều đổi mới, đặc biệt là các mô hình liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và địa phương. Theo bà, những mô hình này có thể được xem như một tiêu chí cần có của “nông thôn sáng tạo” hay không?

- Có thể nói, các mô hình liên kết đa chủ thể đang triển khai tại Hà Nội là một tín hiệu tích cực. Việc kết nối giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính quyền địa phương đã góp phần khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực văn hóa, du lịch và cảnh quan sinh thái.

Đồng thời, những mô hình này cũng mở ra cơ chế đồng quản trị, nơi nhiều bên cùng tham gia và cùng hưởng lợi. Đây chính là một thành tố quan trọng trong quá trình xây dựng “nông thôn sáng tạo” - cụ thể là hợp phần kiến tạo quan hệ.

Tuy nhiên, để đạt tới một mô hình “nông thôn sáng tạo” hoàn chỉnh, cần nhiều hơn thế. Ngoài việc xây dựng các mối liên kết, chúng ta còn cần kiến tạo không gian (thiết kế, quy hoạch), kiến tạo văn hóa (khơi dậy bản sắc) và kiến tạo sản phẩm (đổi mới, sáng tạo giá trị mới).

Nói cách khác, những mô hình hiện nay là nền tảng rất tốt, nhưng vẫn cần được phát triển theo hướng hệ sinh thái để có thể trở thành “nông thôn sáng tạo” đúng nghĩa.

- Vậy theo bà, yếu tố “sáng tạo” trong nông thôn nên được hiểu như thế nào? Và đâu là những tiêu chí quan trọng để một địa phương có thể tiến tới mô hình này?

- “Sáng tạo” trong nông thôn không nên được hiểu đơn thuần là áp dụng công nghệ hay những yếu tố hiện đại. Cốt lõi của sáng tạo ở đây là khả năng kích hoạt các giá trị văn hóa sẵn có, kết hợp với đổi mới để tạo ra giá trị mới phù hợp với đời sống đương đại.

Một mô hình “nông thôn sáng tạo” cần được xây dựng trên một hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh, bao gồm: Sáng tạo thương hiệu IP, tổ chức vận hành ngành nghề, trao quyền số hóa và ươm mầm nhân tài. Những yếu tố này cần gắn bó chặt chẽ với văn hóa truyền thống và ngành nghề thủ công đặc trưng của từng địa phương. Mục tiêu là hình thành một mô hình phát triển bền vững dựa trên ba trụ cột: Kế thừa văn hóa, tăng trưởng kinh tế và phát triển cộng đồng.

Do đó, tiêu chí của “nông thôn sáng tạo” không chỉ nằm ở hạ tầng hay thu nhập, mà còn ở mức độ tham gia của cộng đồng, năng lực đổi mới sản phẩm, sức sống của văn hóa và khả năng kết nối thị trường.

- Từng có những công trình nghiên cứu về mô hình này, bà có thể chia sẻ một số mô hình tiêu biểu mà Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình xây dựng “nông thôn sáng tạo”?

- Trên thế giới, đặc biệt là tại Trung Quốc, đã xuất hiện nhiều mô hình “nông thôn sáng tạo” thành công. Một ví dụ tiêu biểu là làng Manzhao ở tỉnh Vân Nam - nơi nổi tiếng với nghề làm giấy truyền thống của người Thái (Trung Quốc).

Ban đầu, đây chỉ là một làng nghề sản xuất giấy chép kinh. Tuy nhiên, thông qua quá trình đổi mới sáng tạo, họ đã phát triển hơn 50 dòng sản phẩm mới, kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và nghệ thuật đương đại, hướng tới thị trường quốc tế. Doanh thu hàng năm đạt trên 9 triệu nhân dân tệ, góp phần quan trọng vào việc phục hồi kinh tế địa phương. Đặc biệt, Manzhao được xem như một “bảo tàng sống”, khi có tới 97% cư dân tham gia sản xuất và duy trì nghề truyền thống hơn 800 năm tuổi.

Thành công này đến từ sự kết hợp của 5 cơ chế: Truyền nghề bài bản; tổ chức hợp tác xã; đổi mới sản phẩm; gắn kết với du lịch văn hóa; và chủ động thị trường hóa thông qua cả kênh trực tiếp lẫn trực tuyến. Đây là một kinh nghiệm đáng tham khảo, bởi nó cho thấy cách một làng nghề có thể phát triển thành một hệ sinh thái sáng tạo toàn diện.

- Nhìn vào thực tiễn Hà Nội, bà đánh giá thế nào về sự chuyển dịch của các làng nghề như Bát Tràng, Thư Lâm... trong bức tranh hệ sinh thái sáng tạo của Thủ đô?

- Các làng nghề Hà Nội đang có những chuyển biến tích cực theo hướng đề cao yếu tố sáng tạo. Nhiều nơi đã không chỉ duy trì sản xuất truyền thống mà còn chủ động đổi mới sản phẩm, gắn với nhu cầu của đời sống hiện đại. Việc kết hợp giữa ngành nghề và du lịch văn hóa đã mở ra những không gian trải nghiệm mới, giúp gia tăng giá trị cho sản phẩm và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Trong bối cảnh Hà Nội là thành phố sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế, sự kết nối giữa khu vực nội đô - nơi tập trung nguồn lực sáng tạo - với khu vực nông thôn - nơi lưu giữ bản sắc - là rất quan trọng. Nếu được tổ chức tốt, sự kết nối này sẽ giúp Hà Nội hình thành một mô hình sáng tạo đặc trưng, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

- Từ góc nhìn của bà, các địa phương ở Hà Nội nên bắt đầu từ đâu để từng bước kiến tạo mô hình “nông thôn sáng tạo” một cách bài bản và bền vững?

- Điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy phát triển. Chúng ta cần nhìn nhận văn hóa sáng tạo không phải là hệ quả của kinh tế, mà là điểm khởi đầu và là sợi dây xuyên suốt của toàn bộ quá trình phát triển.

Khi văn hóa được đặt vào trung tâm, nó sẽ kích hoạt các nguồn lực khác như kinh tế - xã hội và môi trường. Từ đó, có thể xây dựng một mô hình phát triển tích hợp “năm trong một”, bao gồm: Phục hồi sinh thái, bồi dưỡng nhân tài, đổi mới ngành nghề, cải cách thể chế và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa địa phương.

Đây là một quá trình dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì và đồng bộ. Nhưng nếu thực hiện đúng hướng, “nông thôn sáng tạo” sẽ không chỉ là một mô hình phát triển, mà còn là chìa khóa để tái cấu trúc nông thôn Việt Nam trong giai đoạn mới.

- Trân trọng cảm ơn bà!

Nguyễn Thủy thực hiện