Điện ảnh Việt bứt phá và đổi mới:Bước qua lối cũ, định hình bản sắc

Các đạo diễn, diễn viên trao đổi về sự chuyển đổi của điện ảnh Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV. Ảnh: ĐOÀN HẠO LƯƠNG

Dịch chuyển tư duy sáng tạo

Từ sau Đại hội lần thứ VI của Đảng năm 1986, điện ảnh Việt Nam bắt đầu có những thay đổi ngoạn mục. Đạo diễn Lê Đức Tiến cho rằng, nếu giai đoạn trước đổi mới, các tác phẩm kinh điển của Ngô Tất Tố, Nam Cao, Tô Hoài, Bùi Đức Ái… như Chị Tư Hậu, Chị Dậu, Làng Vũ Đại ngày ấy, Vợ chồng A Phủ đặt nền móng cho dòng phim chuyển thể văn học, thì sang thời kỳ đổi mới, sự giao thoa này được nâng lên tầm cao mới và gặt hái nhiều thành công.

Điện ảnh đổi mới đã tìm đến những nhà văn tiên phong như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Tuân, Lê Lựu, Việt Hà, Sơn Nam, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Nhật Ánh... Đây là sự gặp gỡ giữa những tâm hồn trăn trở về thân phận con người và những nhà làm phim khao khát đổi mới, sáng tạo. Chiều sâu triết học và tính dự báo trong văn học được điện ảnh trân trọng, khai thác bằng ngôn ngữ hình ảnh và âm thanh hiện đại, công nghệ điện ảnh tiên tiến.

Những bản “hợp xướng” giữa văn học và điện ảnh như Tướng về hưu, Thương nhớ đồng quê, Bến không chồng, Mê Thảo - Thời vang bóng, Người đàn bà mộng du… không chỉ dừng lại ở việc minh họa, kể chuyện tác phẩm. Đó là sự bứt phá nghệ thuật, nơi điện ảnh khai thác, nhấn mạnh những gai góc của hiện thực, nỗi đau và khát vọng của con người với sự trân trọng và thấu cảm sâu sắc.

Những tác phẩm gần đây như: Thời xa vắng, Mùa len trâu, Cánh đồng bất tận, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Người vợ cuối cùng, Tro tàn rực rỡ... đã chứng minh rằng, khi giá trị văn học đậm đặc bản sắc Việt được “chuyển ngữ” bằng tư duy điện ảnh hiện đại và tài năng đạo diễn, tác phẩm sẽ vượt qua ngưỡng quốc gia, hòa vào dòng chảy điện ảnh thế giới.

Diễn viên Phạm Thị Hồng Ánh chia sẻ, những bộ phim sau thời kỳ đổi mới bắt đầu mang hơi thở đời sống sâu sắc hơn. “Qua nhân vật, chúng tôi thấy được những lo lắng, tổn thương của con người trước các quyết định lựa chọn lý tưởng sống của mình. Đó là những trải nghiệm thú vị cho tôi với vai trò là diễn viên khi được sống trong nhân vật”, diễn viên Hồng Ánh bộc bạch.

“Không khí đổi mới lan tỏa vào tác phẩm điện ảnh từ cách phát hiện các vấn đề xã hội và thể hiện rất chân thực; cách nhìn, cách nghĩ táo bạo của nhà làm phim đi vào ngóc ngách cuộc sống để khắc họa những góc khuất, đi đến cùng những bi kịch và khát vọng của con người. Bạo liệt nhưng tinh tế, dung dị nhưng sâu lắng - đó là những điểm đặc trưng đã kết tinh nên thành công của nhiều bộ phim thời đổi mới”. (TS. Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, Giám đốc Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng - DANAFF).

Đ.L

Đa dạng và cá tính

Có thể thấy, bước sang thời kỳ đổi mới, các nhà làm phim đã bản lĩnh, không còn e dè khi đối diện với mặt trái của đời sống xã hội. Đạo diễn Lê Đức Tiến, nguyên Giám đốc Hãng phim truyện Việt Nam và Hãng phim Giải Phóng cho rằng, việc Hội đồng duyệt phim không còn khắt khe theo lối cũ đã tạo ra môi trường sáng tác cởi mở. Các giám đốc hãng phim và nghệ sĩ được trao quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm về đứa con tinh thần của mình.

Theo ông Tiến, việc tháo gỡ những rào cản hành chính cứng nhắc đã tạo không gian sáng tạo rộng rãi cho nhiều phong cách nghệ thuật táo bạo, làm phong phú nền điện ảnh nước nhà. Các nhà làm phim đã dũng cảm bước qua lối cũ để khẳng định một chân lý nghệ thuật: Tài năng và phong cách của người nghệ sĩ không phải việc họ chọn đề tài gì, mà được khẳng định ở chỗ họ thể hiện đề tài đó như thế nào.

Với sự thành công rực rỡ trong các vai diễn của Cánh đồng bất tận và Chuyện của Pao, diễn viên Đỗ Thị Hải Yến chia sẻ, bản thân chị luôn muốn tham gia vào những bộ phim về phụ nữ Việt Nam, những người phụ nữ kiên cường nhưng cũng rất dịu dàng.

Một cảnh quay trong phim tài liệu Lễ hội của dòng sông. Ảnh: N.K

“Tôi tin rằng, mỗi người phụ nữ sẽ có câu chuyện riêng rất đẹp và xứng đáng để kể trên màn ảnh. Với Chuyện của Pao và Cánh đồng bất tận, mỗi bộ phim đều kể về thân phận của người phụ nữ. Tôi rất thông cảm và thấu hiểu khi nhận những nhân vật này với hy vọng khán giả sẽ nhớ đến cô Pao, cô Sương trong phim vì đó là công sức của cả đoàn làm phim. Để hóa thân thành cô Pao, mình đã phải mất 3 năm sống trên Đồng Văn, sinh hoạt và học tiếng H’Mông”, diễn viên Đỗ Thị Hải Yến nói.

Nhiều đạo diễn đã bắt đầu đi tìm “thủ pháp điện ảnh” riêng cho mình, mở đường cho các thể loại mới từ hành động, giật gân, lãng mạn, phim hài, cho đến phim tác giả và phim thể nghiệm đầy táo bạo.

Làm nên diện mạo của điện ảnh đổi mới là sự tiếp nối, trao truyền thế hệ không ngừng nghỉ: từ thế hệ đạo diễn tiên phong như Trần Vũ, Trần Phương, Huy Thành, Đặng Nhật Minh, Nguyễn Xuân Sơn, Hồ Quang Minh, Lưu Trọng Ninh, Đỗ Minh Tuấn, Lê Đức Tiến, Việt Linh, Lê Hoàng… đến Phan Đăng Di, Bùi Thạc Chuyên, Phi Tiến Sơn, Nguyễn Thanh Vân, Vũ Ngọc Đãng, Nguyễn Hoàng Điệp… cùng các đạo diễn Việt kiều mang tư duy mới mẻ như Victor Vũ, Charlie Nguyễn, Hàm Trần, Lê Văn Kiệt…

Các thế hệ đạo diễn “trăm tỷ, nghìn tỷ” như Trấn Thành, Lý Hải, Phan Gia Nhật Linh, Đức Thịnh, Nguyễn Quang Dũng… và thế hệ trẻ triển vọng đầy nội lực như Trần Thanh Huy, Phạm Ngọc Lân, Dương Diệu Linh, Phạm Thiên Ân, Mai Vũ…

Chính sự giao thoa giữa góc nhìn sâu sắc của các bậc tiền bối và tư duy bứt phá của thế hệ trẻ đã tạo nên một dòng chảy điện ảnh Việt Nam đa dạng về nội dung, phong cách, giàu bản sắc và tràn đầy nội lực vươn lên.

Theo Ban tổ chức DANAFF IV, năm 2026 đánh dấu 40 năm công cuộc Đổi mới từ sau Đại hội lần thứ VI của Đảng. Với định hướng tôn vinh và lan tỏa các giá trị di sản điện ảnh Việt Nam, Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) qua mỗi kỳ tổ chức đều lựa chọn những cách tiếp cận khác nhau, nhằm mang đến cho công chúng, giới làm nghề trong nước và quốc tế những góc nhìn đa dạng về điện ảnh dân tộc. Chương trình “Diện mạo Điện ảnh Việt Nam thời kỳ Đổi mới” được xây dựng tại DANAFF IV gồm các suất chiếu phim với việc lựa chọn giới thiệu 17 bộ phim tiêu biểu, trải dài từ cuối thập niên 1980 đến những năm 2000; hoạt động giao lưu giữa nhà làm phim cùng khán giả và Hội thảo “Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới”, không gian trao đổi học thuật quy tụ các nhà làm phim, nhà nghiên cứu và chuyên gia trong nước và quốc tế.

L.Q

ĐOÀN HẠO LƯƠNG