Giữ bản sắc trong phim tài liệu

Với góc nhìn chân thực và đầy tính nhân văn, bộ phim Những đứa trẻ trong sương của đạo diễn trẻ Hà Lệ Diễm đã lọt vào Top 15 đề cử chính thức ở hạng mục Phim tài liệu xuất sắc nhất giải thưởng Oscar lần thứ 95. Ảnh: Variety

Tôn trọng giá trị thật

Điện ảnh tài liệu góp phần lưu giữ những khoảnh khắc lịch sử, những con người chân thật mang giá trị lịch sử qua từng giai đoạn phát triển. Trước sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo, những nhà làm phim trẻ cần giữ giá trị có thật, những con người có thật qua lăng kính nhân văn. Đó là cốt lõi của phim tài liệu.

PGS-TS. Nguyễn Thị Hạnh Lê, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội cho rằng, nhìn lại lịch sử, chính những thước phim mộc mạc và can trường đã đặt viên gạch đầu tiên cho nền điện ảnh cách mạng Việt Nam, trở thành nhân chứng đi qua khói lửa cùng dân tộc. Đó là phần cốt lõi không thể thiếu, góp phần bồi đắp nên bản sắc văn hóa của điện ảnh nước nhà.

Với vùng đất Đà Nẵng, sau chiến tranh, nhiều bộ phim tài liệu quý giá về Đà Nẵng ra đời gắn liền với những cái tên quen thuộc trong nghề như Huỳnh Hùng, Trí Trung, Đoàn Huy Giao, Hồ Trung Tú… Hành trình ngược dòng tìm kể những giá trị cốt lõi của một vùng đất vừa bước ra khỏi chiến tranh được dựng lại thành những thước phim.

Tiếp nối thế hệ này, các đạo diễn như Dương Mộng Thu, Trương Vũ Quỳnh, Đoàn Hồng Lê… theo đuổi phong cách điện ảnh trực tiếp, với việc tôn trọng tuyệt đối hiện thực và đào sâu để những số phận bình thường trở thành trung tâm của lịch sử, điển hình như Chiếc chiếu của bà Bứa, Mẹ tôi và những người phụ nữ sau chiến tranh (Dương Mộng Thu), Sương mù tháng 3, Người đưa linh (Trương Vũ Quỳnh), Người mẹ, Lời cuối của cha (Đoàn Hồng Lê)…

Bình diện cả nước, các bộ phim tài liệu do các đạo diễn trẻ sản xuất trong thời gian qua tạo được tiếng vang lớn nhờ góc nhìn mới mẻ, chân thực và đầy tính nhân văn. Điển hình là bộ phim Những đứa trẻ trong sương của đạo diễn trẻ Hà Lệ Diễm. Bộ phim đã tạo nên dấu ấn lịch sử khi là phim tài liệu Việt Nam lọt vào Top 15 đề cử chính thức ở hạng mục Phim tài liệu xuất sắc nhất giải thưởng Oscar lần thứ 95 vào năm 2023.

Kể câu chuyện của người Việt

Bước vào thời đại số, sự bùng nổ của các hệ thống thiết bị tân tiến, phần mềm hậu kỳ thông minh và trí tuệ nhân tạo đã tạo nên những bước chuyển dịch lớn trong tư duy sáng tác.

Sau khi tiếp cận một số phim tài liệu của các đạo diễn trẻ, sinh viên Nguyễn Thanh Nhật, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, ngày nay, nhà làm phim trẻ lợi thế khi họ có thể xem phim tài liệu của các nước và cập nhật rất nhanh phong cách cấu trúc phim đương đại của thế giới trên không gian mạng. Nhưng chính việc tiếp cận quá nhiều dữ liệu mà thiếu sự chọn lọc khiến phim tài liệu của họ có tiết tấu hiện đại và thiếu bản sắc văn hóa Việt.

Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào máy móc và các công cụ làm phim tân tiến có nguy cơ tạo ra một thế hệ làm phim tài liệu rất nhanh nhưng lại thiếu đi chiều sâu cảm xúc.

“Phim tài liệu đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc về con người, văn hóa và xã hội. Các nhà làm phim trẻ đôi khi thiếu vốn sống để khai thác các đề tài phức tạp, nhạy cảm hoặc lịch sử một cách đa chiều. Điều này dẫn đến các tác phẩm dễ bị khô khan, thiếu chiều sâu, hoặc khó tiếp cận khán giả. Mặc dù công nghệ có thể nâng cấp theo từng ngày, nhưng điều giữ cho một bộ phim tài liệu có giá trị lâu bền chính là cái gốc giá trị văn hóa và lịch sử của dân tộc”, Nguyễn Thanh Nhật chia sẻ.

Một trong những hạn chế phổ biến của các đạo diễn trẻ khi làm phim tài liệu là chọn những đề tài phức tạp, hoặc cố gánh vác những chủ đề quá lớn vượt ngoài tầm trải nghiệm. Nhưng thực tế, chất Việt trong phim tài liệu lại rất gần gũi trong cuộc sống đời thường. Vì vậy, để các nhà làm phim trẻ không bị lạc hướng khi làm phim tài liệu trong thời đại mới, theo PGS-TS. Nguyễn Thị Hạnh Lê, các đạo diễn trẻ cần hiểu rằng, công nghệ chính là cánh buồm giúp họ nâng cao chất lượng hình ảnh, âm thanh, xử lý hậu kỳ linh hoạt để đưa bộ phim đi xa hơn, tiếp cận với các liên hoan phim quốc tế.

Nhưng dù kỹ thuật tốt đến đâu, nếu bộ phim thiếu đi hơi thở chiều sâu nhân văn, văn hóa dân tộc và tính chân thật của con người Việt Nam thì tác phẩm đó sẽ bị chìm giữa không gian mạng bao la. Tình yêu và sự thấu hiểu sâu sắc về văn hóa Việt Nam chính là chiếc bánh lái giữ cho con thuyền sáng tạo của các nhà làm phim trẻ đi đúng hướng, giúp bộ phim có bản sắc riêng biệt.

ĐOÀN GIA HUY