'Điểm nghẽn của tăng trưởng không nằm ở tổng cầu mà ở năng lực doanh nghiệp'

Bối cảnh mới đòi hỏi mô hình tăng trưởng mới

Phát biểu tại Diễn đàn "Kích hoạt tăng trưởng: Chính sách vi mô đột phá và mục tiêu hai con số" sáng 14/7, ông Phạm Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho rằng, mục tiêu tăng trưởng cao của Việt Nam trong giai đoạn tới được đặt ra trong bối cảnh kinh tế thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, với cả thách thức và cơ hội đan xen.

Theo ông, áp lực lạm phát toàn cầu cùng biến động giá nguyên vật liệu và chi phí vận tải quốc tế vẫn làm gia tăng chi phí sản xuất, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của nền kinh tế. Bên cạnh đó, các thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu về phát triển bền vững (ESG) và các hàng rào kỹ thuật trong thương mại, tạo sức ép buộc doanh nghiệp Việt Nam phải nâng cao năng lực đáp ứng. Sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ hàng hóa giá rẻ và các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới cũng đặt ra nhiều thách thức mới.

Ông Phạm Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng đang đứng trước nhiều cơ hội để bứt phá. Xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu theo chiến lược "China+1" giúp Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các tập đoàn đa quốc gia, mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Cùng với đó, mạng lưới các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP tiếp tục tạo dư địa mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới không chỉ bổ sung nguồn vốn mà còn mang theo công nghệ, kinh nghiệm quản trị và động lực đổi mới sáng tạo.

Theo ông Tuấn, trong bối cảnh đó, mô hình tăng trưởng của Việt Nam cần chuyển từ dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư, lao động và lợi thế chi phí thấp sang dựa nhiều hơn vào năng suất, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chất lượng doanh nghiệp và hiệu quả vận hành của thị trường.

Ông nhấn mạnh, khu vực doanh nghiệp vừa là đối tượng chịu tác động trực tiếp từ những biến động trong nước và quốc tế, vừa là chủ thể quyết định khả năng hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao. Vì vậy, để kích hoạt các động lực tăng trưởng mới, chính sách cần chuyển mạnh từ hỗ trợ dàn trải sang các chính sách vi mô đột phá, tập trung tháo gỡ rào cản thể chế, giảm chi phí tuân thủ, khơi thông nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Muốn có 2 triệu doanh nghiệp, phải giúp doanh nghiệp "lớn lên"

Theo ông Phạm Anh Tuấn, mục tiêu đến năm 2030 cả nước có 2 triệu doanh nghiệp đang đứng trước không ít thách thức.

Đến cuối năm 2025, Việt Nam mới có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Như vậy, trong giai đoạn 2026-2030, số doanh nghiệp gia nhập ròng phải tăng gần 200.000 doanh nghiệp mỗi năm mới có thể đạt mục tiêu đề ra. Trong khi đó, suốt một thập kỷ qua, chưa năm nào số doanh nghiệp tăng thêm vượt mốc 100.000.

Dù 6 tháng đầu năm 2026 ghi nhận số doanh nghiệp thành lập mới và vốn đăng ký tăng mạnh, phản ánh tinh thần khởi sự kinh doanh vẫn tích cực, song bức tranh chung vẫn còn nhiều điểm đáng lo ngại. Số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường và hoàn tất giải thể đều tăng mạnh; số doanh nghiệp báo lỗ cao hơn số doanh nghiệp có lãi, trong khi áp lực về chi phí vốn, chi phí đầu vào và cạnh tranh thị trường vẫn rất lớn.

Đáng chú ý, khoảng 70% doanh nghiệp ngoài nhà nước có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng; 81,4% doanh nghiệp sử dụng dưới 10 lao động và tỷ suất lợi nhuận bình quân năm 2024 chỉ đạt khoảng 2,2%. Theo ông Tuấn, quy mô nhỏ và lợi nhuận mỏng khiến doanh nghiệp khó tích lũy để đầu tư công nghệ, mở rộng thị trường hay tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở tổng cầu mà nằm ở năng lực nội tại của doanh nghiệp. Những rào cản về thể chế với chi phí tuân thủ cao, tính ổn định và khả năng thực thi chính sách; khó khăn trong tiếp cận vốn, đất đai, nhân lực chất lượng cao, công nghệ và dữ liệu đang làm suy giảm sức cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp. Trong khi đó, yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và đổi mới quản trị ngày càng trở nên cấp thiết.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, ông Tuấn đề xuất chuyển từ chính sách hỗ trợ đại trà sang hỗ trợ theo năng lực và từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp.

Theo đó, hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ cần được hỗ trợ về chính thức hóa hoạt động, kế toán, thuế, pháp lý và tiếp cận thị trường. Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được ưu tiên về tín dụng, quản trị, công nghệ, nhân lực và tiêu chuẩn sản xuất. Với nhóm doanh nghiệp tăng trưởng cao, chính sách cần tập trung hỗ trợ mở rộng quy mô, gọi vốn, xuất khẩu và đổi mới sáng tạo; trong khi các doanh nghiệp dẫn dắt cần được khuyến khích đầu tư cho nghiên cứu - phát triển (R&D), hình thành cụm ngành, phát triển hệ thống nhà cung ứng và lan tỏa công nghệ.

"Nguyên tắc là hỗ trợ phải tạo ra năng lực mới, chứ không chỉ bù đắp khó khăn ngắn hạn", ông Tuấn nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, ông đề xuất xây dựng một gói chính sách vi mô đột phá với trọng tâm là cải cách thể chế nhằm giảm chi phí tuân thủ và nâng cao tính dự báo của chính sách; khơi thông các nguồn lực về vốn, đất đai, lao động và công nghệ; phát triển thị trường vốn để giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng; đồng thời hoàn thiện chính sách thuế theo hướng khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đào tạo nhân lực.

Ngoài ra, cần phát triển hạ tầng số và dữ liệu dùng chung cho doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước thông qua các cụm ngành và chuỗi giá trị.

"Tăng trưởng cao phải dựa nhiều hơn vào năng suất và năng lực doanh nghiệp. Điểm nghẽn chính không chỉ nằm ở tổng cầu mà ở thể chế vi mô, nguồn lực, thị trường và đổi mới. Kích hoạt tăng trưởng chính là kích hoạt khả năng sống sót, lớn lên, đổi mới và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của doanh nghiệp Việt Nam", ông Tuấn khẳng định.

Hải Nam