Đi tìm điểm tựa cho người lao động ngoài trời trước thách thức của biến đổi khí hậu

Chương trình có sự tham dự của ông Lê Quang Bình, Giám đốc Doanh nghiệp xã hội ECUE; TS. Vũ Ngọc Anh, Giám đốc Nghiên cứu tại NatCen, Giám đốc Chương trình nghiên cứu Biến đổi Khí hậu, Trưởng Nhóm làm việc về biến đổi khí hậu và sức khỏe của Hiệp hội châu Âu về nghiên cứu và đào tạo phát triển (EADI); đạo diễn Đỗ Hà Thu, đại diện nhóm làm phim Gánh nắng; đạo diễn Ly Nguyễn, đại diện nhóm làm phim Chị Hồng; cùng chị Đỗ Thị Hồng và anh Nguyễn Văn Đắc, hai nhân vật trong các bộ phim.

Sự kiện nằm trong khuôn khổ chương trình nghiên cứu “Tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của người lao động ngoài trời bấp bênh tại các thành phố lớn ở Việt Nam”, do Quỹ Wellcome Trust tài trợ, với sự tham gia của NatCen và ECUE.

Chương trình tập trung nghiên cứu những tác động của thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu đối với sức khỏe, sinh kế và đời sống của người lao động ngoài trời, đồng thời xem xét cách phát triển đô thị theo hướng giảm tác động của thời tiết cực đoan đối với nhóm lao động này.

Phía sau những con số nghiên cứu

Theo chia sẻ của đại diện nhóm nghiên cứu, Việt Nam đã chịu thiệt hại khoảng 10 tỷ USD trong năm 2020, tương đương 3,2% GDP, do tác động của biến đổi khí hậu. Nếu không có biện pháp ứng phó phù hợp, tổn thất có thể lên tới 12-14,5% GDP mỗi năm vào năm 2050, đồng thời đẩy khoảng một triệu người vào tình trạng nghèo cùng cực ngay từ năm 2030.

Trong ba năm, nhóm nghiên cứu đã khảo sát hơn 1.200 người lao động tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và Cần Thơ. Kết quả cho thấy 95,4% người lao động thường xuyên phải làm việc dưới nắng nóng gay gắt, hơn 40% từng gặp tai nạn lao động liên quan đến thời tiết cực đoan trong vòng một năm, trong khi 70-88% không tìm đến cơ sở y tế sau các vấn đề sức khỏe liên quan.

Đáng chú ý, 86,5% người lao động phải đối mặt đồng thời với ít nhất 6 yếu tố nguy cơ trong công việc hằng ngày. Phía sau những con số vĩ mô đó là cuộc sống của chính những con người cụ thể, trong đó có những người bán hàng rong, tài xế xe ôm, người giao hàng, công nhân xây dựng, người thu gom phế liệu và nhiều lao động khác phải làm việc ngoài trời mỗi ngày. Họ góp phần duy trì nhịp sống đô thị nhưng cũng là nhóm trực tiếp hứng chịu nắng nóng, mưa bão, ngập lụt và những rủi ro liên quan đến sức khỏe, sinh kế.

Những kết quả này cho thấy tác động của biến đổi khí hậu đối với người lao động ngoài trời không chỉ nằm ở một hiện tượng thời tiết riêng lẻ mà là sự chồng lấn của nhiều rủi ro, trong khi khả năng bảo vệ sức khỏe và duy trì sinh kế của họ còn hạn chế. Với họ, một ngày nghỉ để chăm sóc sức khỏe có thể đồng nghĩa với một ngày mất thu nhập. Chính điều này khiến nhiều người không tìm đến cơ sở y tế.

Tuy nhiên, theo nhóm nghiên cứu, nhóm lao động này lại ít xuất hiện trong dữ liệu thống kê, các cuộc thảo luận chính sách và nghiên cứu học thuật. Khoảng trống đó trở thành một trong những lý do nhóm thực hiện chương trình nghiên cứu, đồng thời tìm cách đưa tiếng nói của người lao động đến gần công chúng hơn.

Từ đó, nhóm lựa chọn phim tài liệu để đưa những câu chuyện phía sau các con số đến gần công chúng hơn, qua những gương mặt và câu chuyện đời thực. Hai bộ phim Gánh nắng và Chị Hồng ghi lại cuộc sống chân thật của những người lao động ngoài trời, qua đó giúp người xem tiếp cận trực tiếp với những khó khăn, rủi ro và trải nghiệm mà họ phải đối mặt.

Đặt con người vào trung tâm

Chia sẻ tại tọa đàm, TS. Vũ Ngọc Anh cho rằng mục tiêu cuối cùng của chương trình không chỉ dừng lại ở việc nhận diện những tác động của biến đổi khí hậu đối với người lao động ngoài trời, mà quan trọng hơn là đưa những nhóm lao động vốn ít được nhìn thấy trở thành một phần rõ ràng trong chính sách.

Đây là nhóm lao động đang chịu tác động rõ ràng và trực tiếp của biến đổi khí hậu, trong khi bản thân họ đã có những yếu tố dễ bị tổn thương từ trước, liên quan đến thu nhập, tính chất nghề nghiệp. Khi thời tiết cực đoan gia tăng, những yếu tố này tiếp tục chồng chéo và cộng hưởng, khiến mức độ tác động tiêu cực đến họ ngày càng lớn.

TS. Vũ Ngọc Anh nhấn mạnh, chỉ khi được nhìn thấy và ghi nhận trong chính sách, người lao động mới có thể được bảo vệ đầy đủ. Vấn đề này cũng đặt ra yêu cầu nhìn lại cách tiếp cận về một đô thị thích ứng và bền vững. Theo đó, khả năng thích ứng của đô thị không chỉ được quyết định bởi hạ tầng hay công nghệ mà trước hết phải là câu chuyện về con người.

Hành trình đưa đời thực lên màn ảnh

Đối với các nhà làm phim, quá trình tiếp cận và ghi hình cùng nhân vật cũng cho thấy khoảng cách giữa việc “biết” về nắng nóng, mưa lớn và thực sự trải nghiệm những điều kiện đó. Khi trực tiếp theo chân người lao động, đoàn làm phim đã có cơ hội quan sát câu chuyện cũng như phần nào cảm nhận được sự khắc nghiệt của môi trường làm việc mà họ phải đối mặt mỗi ngày.

Đạo diễn Đỗ Hà Thu và đạo diễn Ly Nguyễn cho biết quá trình thực hiện hai bộ phim gặp không ít khó khăn, từ nhân sự, thiết bị, việc ghi hình đến hậu kỳ kỹ thuật. Đoàn phải theo sát lịch làm việc và điều kiện thực tế của nhân vật, đồng thời thích ứng với những thay đổi liên tục của thời tiết.

Theo đó, cách làm phim thông thường cũng phải thay đổi. Đạo diễn Ly Nguyễn cho biết, thay vì tránh những ngày nắng nóng hoặc mưa lớn để bảo đảm điều kiện ghi hình, đoàn lại phải chủ động tìm đến những thời điểm thời tiết khắc nghiệt để ghi lại chân thực trải nghiệm của người lao động.

Với Gánh nắng, đạo diễn Đỗ Hà Thu chia sẻ, quá trình tiếp cận nhân vật gặp không ít khó khăn, bởi không phải người lao động nào cũng sẵn sàng chia sẻ câu chuyện cá nhân của mình, đặc biệt khi những câu chuyện đó gắn với hoàn cảnh mưu sinh và những khó khăn trong cuộc sống.

Đoàn phải dành thời gian tiếp cận, tạo sự tin tưởng để nhân vật có thể cởi mở và ghi lại trải nghiệm của họ một cách tự nhiên. Bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện bộ phim, chính các thành viên trong đoàn cũng gặp những vấn đề về sức khỏe do điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Lắng nghe để tìm giải pháp

Tại tọa đàm, người tham dự cũng có cơ hội được gặp gỡ và trao đổi trực tiếp với các nhân vật trong phim, lắng nghe những câu chuyện, chia sẻ của những người trực tiếp lao động ngoài trời.

Chị Đỗ Thị Hồng, nhân vật chính trong bộ phim Chị Hồng, chia sẻ rằng những gì được thể hiện trong phim đều xuất phát từ cuộc sống và công việc thực tế.

Với chị Hồng, những thay đổi khắc nghiệt của thời tiết đang dần trở thành một phần của cuộc sống mà người lao động ngoài trời phải học cách thích nghi. Không thể thay đổi thời tiết, họ chỉ có thể chủ động điều chỉnh cách làm việc và cố gắng đối mặt với những điều kiện mới.

Trong khi đó, anh Đắc cho biết công việc ngoài trời khiến anh thường xuyên phải đối mặt với nắng nóng và các điều kiện thời tiết bất lợi. Dù biết những yếu tố này ảnh hưởng đến sức khỏe, anh vẫn phải tiếp tục công việc để bảo đảm thu nhập.

Từ những câu chuyện được chia sẻ tại tọa đàm, các diễn giả cho rằng cần có những giải pháp đồng bộ, sự phối hợp liên ngành để hỗ trợ người lao động ngoài trời.

Những đề xuất được đưa ra tại tọa đàm bao gồm việc bố trí và xây dựng điểm nước uống, nhà vệ sinh, nơi nghỉ chân, không gian xanh, các trạm nghỉ có chức năng sơ cứu, giảm nhiệt và mạng lưới hỗ trợ giữa những người cùng làm việc ngoài trời. Đây đều là những hỗ trợ thiết thực, có thể giúp họ giảm bớt mức độ phơi nhiễm và có thêm điều kiện nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe trong quá trình mưu sinh.

Quan trọng nhất, những người lao động làm việc trong điều kiện thời tiết cực đoan cần được lắng nghe khi xây dựng giải pháp, bởi họ hiểu rõ nhất những gì mình cần để có thể tiếp tục công việc an toàn hơn.

Sau cùng, khả năng thích ứng của một đô thị được thể hiện qua việc quan tâm, lắng nghe và bảo vệ những con người đang sinh sống, lao động trong lòng đô thị ấy mỗi này.

Liên Chu