Đền Đồng Cổ – hồn thiêng hơn 4.500 năm giữa đất cổ xứ Thanh

Di tích Lịch sử - Văn hóa quốc gia đền Đồng Cổ. Ảnh: Đình Minh

Theo các thư tịch cổ và thần phả còn lưu giữ tại đền, đền Đồng Cổ được xây dựng từ thời Hùng Vương, khoảng năm 2569 trước Công nguyên.

Tương truyền, trong lần vua Hùng dẫn quân đi đánh giặc Hồ Tôn, khi dừng chân tại Khả Lao Thôn, nhà vua nằm mộng thấy một vị Sơn thần xin mang trống đồng theo quân để trợ chiến.

Khi giao chiến diễn ra ác liệt, tiếng trống đồng vang vọng trên không trung khiến quân giặc kinh hãi, tan tác tháo chạy. Sau chiến thắng, vua Hùng phong thần núi là Đồng Cổ Đại Vương và cho lập đền thờ tại vùng đất này.

Từ đó, thần Đồng Cổ trở thành vị thần biểu tượng cho sức mạnh thiêng liêng, che chở quốc gia và phù trợ nhân dân trước ngoại xâm.

Dấu ấn linh thiêng xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc

Không chỉ gắn với truyền thuyết thời Hùng Vương, Đền Đồng Cổ còn xuất hiện trong nhiều sự kiện lịch sử quan trọng dưới triều Lý.

Sách Việt Điện u linh chép rằng, năm 1020, Thái tử Lý Phật Mã được vua cha Lý Thái Tổ cử đi đánh Chiêm Thành. Khi đoàn quân dừng chân tại bến Trường Châu bên dòng sông Mã, Thái tử nằm mộng thấy thần Đồng Cổ xin theo giúp sức.

Sau khi chiến thắng trở về, Lý Phật Mã lập đàn tế tạ thần tại vùng đất Đan Nê. Không lâu sau, khi xảy ra biến loạn Tam vương sau khi vua Lý Thái Tổ qua đời, thần Đồng Cổ tiếp tục báo mộng giúp Lý Phật Mã biết trước âm mưu tạo phản. Nhờ đó, ông kịp thời dẹp loạn, lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Lý Thái Tông.

Từ sự kiện này, thần Đồng Cổ được xem là biểu tượng của lòng trung quân ái quốc, của nghĩa vua tôi son sắt thủy chung.

Dưới triều Lý, lễ thề Đồng Cổ từng được tổ chức hằng năm tại kinh thành Thăng Long để răn dạy quan lại giữ lòng trung nghĩa với triều đình và đất nước.

Theo các bậc cao niên làng Đan Nê, trước kia Đền Đồng Cổ có quy mô rất lớn với 38 gian, nghi môn ba tầng tám mái, kiến trúc theo kiểu “Tiền nhất – Hậu đinh”.

Toàn bộ khu đền tựa lưng vào dãy Tam Thai còn được người dân gọi là núi Đổng tạo nên thế phong thủy linh thiêng giữa núi non và sông nước.

Dù trải qua nhiều lần chiến tranh, thiên tai và biến động lịch sử, nơi đây vẫn còn lưu giữ được nhiều dấu tích cổ quý giá.

Đặc biệt, tấm bia đá thời Tây Sơn do Tuyên công Nguyễn Quang Bàn, con vua Quang Trung soạn năm 1802 đã khẳng định vị thế đặc biệt của di tích: “Núi và đền Đồng Cổ là một di tích thiêng liêng hiển hách vào bậc nhất của tỉnh Thanh Hóa”.

Không chỉ là vùng đất linh thiêng, đền Đồng Cổ còn gắn liền với những năm tháng kháng chiến oanh liệt của dân tộc.

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, hang Ích Minh nằm trong lòng núi Tam Thai từng là nơi sản xuất vũ khí của quân đội ta.

Khi phát hiện hoạt động này, thực dân Pháp đã cho ném bom dữ dội xuống khu vực đền, khiến nhiều công trình bị phá hủy, chỉ còn lại nền móng và nghi môn phía Tây.

Nghi thức rước kiệu thần Đồng Cổ tại lễ hội truyền thống đền Đồng Cổ

Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, các hang động quanh khu vực đền tiếp tục trở thành nơi sơ tán của nhiều cơ sở sản xuất, trong đó có phân xưởng của nhà máy điện hoạt động trong hang Nội phía bên trái ngôi đền.

Lịch sử của đền Đồng Cổ vì thế không chỉ là câu chuyện của tín ngưỡng dân gian mà còn hòa cùng nhịp đập của lịch sử dân tộc trong những thời khắc cam go nhất.

Điểm tựa văn hóa tâm linh của xứ Thanh hôm nay

Trải qua nhiều lần phục dựng, tôn tạo, đền Đồng Cổ ngày nay mang diện mạo khang trang nhưng vẫn giữ được vẻ cổ kính vốn có.

Khu đền hiện gồm tiền đường 5 gian hai tầng mái, trung đường ba gian nối liền và hậu cung tựa vào vách núi đá, tạo nên không gian linh thiêng, trầm mặc.

Điểm đặc biệt nhất của ngôi đền chính là hình tượng trống đồng, linh vật gắn liền với truyền thuyết thần Đồng Cổ được đặt trang trọng tại tiền đường, trung đường và hậu cung.

Cùng với giá trị lịch sử, đền Đồng Cổ còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh nổi tiếng của người dân xứ Thanh.

Hằng năm, vào ngày 15.3 âm lịch, lễ hội đền Đồng Cổ được tổ chức với quy mô lớn, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương.

Trong không khí linh thiêng và náo nhiệt của lễ hội, nhiều nghi thức truyền thống được tái hiện như lễ cáo yết, rước kiệu thần, tế lễ…

Bên cạnh đó là hàng loạt hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc như đua thuyền trên sông Mã, cờ người, bịt mắt bắt vịt, trò chơi dân gian và các chương trình văn nghệ truyền thống.

Tiết mục sân khấu hóa tái hiện truyền thuyết thần Đồng Cổ tại lễ hội đền Đồng Cổ

Không chỉ có ngôi đền chính ở Đan Nê, hiện nay cả nước còn có ít nhất ba ngôi đền khác cùng mang tên Đồng Cổ, thờ thần Trống Đồng và thần núi Khả Lao Thôn, gồm đền Đồng Cổ ở xã Hoằng Hóa (Thanh Hóa), đền Đồng Cổ ở phường Tây Hồ (Hà Nội) và đền Đồng Cổ tại Nguyên Xá, phường Tây Tựu (Hà Nội).

Năm 2001, đền Đồng Cổ được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Đến năm 2019, khu di tích Núi và đền Đồng Cổ tiếp tục được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận là điểm du lịch của tỉnh.

Những năm gần đây, chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa Thanh Hóa đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch bền vững.

Công tác tuyên truyền, quảng bá di sản được đẩy mạnh; nhiều hoạt động văn hóa, du lịch được tổ chức nhằm đưa hình ảnh đền Đồng Cổ đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

NGUYỄN LINH