Đề xuất cơ chế đặc biệt xử xử lý vi phạm liên quan kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân

Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày Tờ trình Dự thảo Nghị quyết. Ảnh: VPQH

Xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng

Trình bày Tờ trình Dự thảo Nghị quyết, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, việc xây dựng Nghị quyết nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung; đồng thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Quan điểm xây dựng Nghị quyết là bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, thấu tình, đạt lý, đúng người, đúng vi phạm, thể hiện sự nhân văn, khoan hồng của Đảng, Nhà nước; bảo đảm khách quan, toàn diện, xem xét kỹ vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả, kết quả khắc phục hậu quả và hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp…

Theo Tờ trình của Chính phủ, Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Trong đó, Chương I gồm 4 điều, quy định về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, nguyên tắc thực hiện và giải thích từ ngữ.

Đại tướng Lương Tam Quang cho biết Nghị quyết này quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Nghị quyết cũng quy định các nguyên tắc cốt lõi, trước hết là khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; khoan hồng, giảm nhẹ đối với các hành vi vi phạm vì lợi ích chung.

Định hướng trong nghị quyết là ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng. Cùng với đó, Bộ trưởng Bộ Công an nhấn mạnh xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Đáng chú ý, Chương II của Dự thảo Nghị quyết quy định các cơ chế xử lý đối với vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế và khoa học, công nghệ.

Theo đó, Chính phủ đề xuất 4 nhóm chính sách xử lý hình sự gồm: không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; tạm đình chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự; miễn trách nhiệm hình sự.

Đồng thời, để thực hiện các chính sách hình sự này, Điều 9, Điều 10 Dự thảo Nghị quyết quy định về trình tự, thủ tục tố tụng hình sự và trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự để thực hiện.

Bên cạnh đó, để bảo đảm tương ứng với việc xử lý hình sự, Dự thảo Nghị quyết quy định về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang tương ứng với các điều kiện về các chính sách xử lý hình sự.

Theo Chính phủ, Nghị quyết dự kiến được thực hiện thí điểm trong thời hạn 3 năm kể từ ngày có hiệu lực. Trường hợp hết thời hạn thí điểm nhưng vẫn đang trong thời gian tạm đình chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự để tiếp tục khắc phục hậu quả thì việc thực hiện được kéo dài đến hết thời hạn tạm đình chỉ, nhưng không quá 2 năm.

Lượng hóa tiêu chí phân loại vi phạm

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết Ủy ban nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết.

Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ lượng hóa tiêu chí phân loại vi phạm, điều kiện áp dụng chính sách khoan hồng; thiết lập cơ chế kiểm soát, giám sát chặt chẽ, ngăn ngừa việc lợi dụng, bảo đảm nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Các đại biểu tham dự Phiên họp. Ảnh: VPQH

Về nguyên tắc thực hiện, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị quán triệt đầy đủ yêu cầu xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ; đồng thời, phân định rõ trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự; trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân; tách bạch việc xử lý trách nhiệm với việc tháo gỡ khó khăn, khắc phục hậu quả đối với dự án, công trình.

“Chính sách khoan hồng chỉ áp dụng đối với trường hợp không tham nhũng, không vụ lợi, vì lợi ích chung, đã khắc phục hậu quả và đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định” - ông Mãi nhấn mạnh.

Đối với quy định về không truy cứu trách nhiệm hình sự, đa số ý kiến thống nhất áp dụng đối với các trường hợp không có yếu tố tham nhũng, được thực hiện vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, không còn khiếu nại, tố cáo và không gây thất thoát hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.

Tuy nhiên, Cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc điều kiện "đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm" nhằm tránh thu hẹp phạm vi áp dụng chính sách khoan hồng.

Đối với chính sách loại trừ trách nhiệm hình sự cho người gặp rủi ro trong đổi mới sáng tạo, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đánh giá, đây là chính sách mới, có ý nghĩa khuyến khích đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ đối tượng áp dụng là người gây thiệt hại hay người bị thiệt hại; rà soát sự thống nhất với Bộ luật Hình sự về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới, đồng thời cụ thể hóa các tiêu chí áp dụng để bảo đảm khách quan, minh bạch và tránh bị lợi dụng.

Đối với các quy định về hoãn, miễn, giảm trách nhiệm hình sự và xử lý kỷ luật, đa số ý kiến tán thành chủ trương nhưng đề nghị xác định rõ loại hình phạt được áp dụng, lượng hóa tỷ lệ khắc phục hậu quả tối thiểu, quy định cụ thể điều kiện đối với người tiếp tục khắc phục hậu quả trong quá trình thi hành án, đồng thời thống nhất thuật ngữ với Bộ luật Hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự.

Đối với chính sách miễn trách nhiệm hình sự, Cơ quan thẩm tra cho rằng việc khắc phục hậu quả là điều kiện quan trọng nhưng không nên là yếu tố duy nhất. Việc xem xét miễn trách nhiệm cần căn cứ đồng thời vào tính chất, mức độ hành vi, lỗi, động cơ, mục đích, nhân thân người vi phạm, khả năng tái phạm và các yếu tố liên quan nhằm bảo đảm tính răn đe, nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và tránh tạo dư luận cho rằng chỉ cần có khả năng tài chính là có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

N. HỒNG