Để quy tắc ứng xử văn hóa đi vào đời sống số

Nhìn đúng những “điểm nóng” của đời sống số

Điều đầu tiên là Bộ Quy tắc không tiếp cận theo hướng cấm đoán đơn thuần, mà đặt trọng tâm vào việc xây dựng môi trường số lành mạnh bằng các giá trị văn hóa. Thay vì chỉ nhấn mạnh “không được làm gì”, Bộ Quy tắc dành nhiều dung lượng để khuyến khích “nên làm gì”: tôn trọng người khác, lan tỏa điều tích cực, bảo vệ trẻ em, giữ gìn bản sắc văn hóa, đề cao trách nhiệm cá nhân. Đây là một cách tiếp cận hợp lý, bởi văn hóa không thể hình thành chỉ bằng chế tài, mà trước hết phải được nuôi dưỡng bằng nhận thức và thói quen.

Bộ Quy tắc đã nhìn nhận không gian số như một hệ sinh thái có nhiều chủ thể cùng tham gia. Văn bản không chỉ đặt trách nhiệm lên cá nhân, mà phân định khá rõ vai trò của nền tảng số, doanh nghiệp, báo chí, nhà cung cấp Internet, người có ảnh hưởng và các cơ quan quản lý. Cách tiếp cận này thể hiện tư duy quản trị hiện đại: nếu chỉ yêu cầu người dùng “ứng xử văn minh” trong khi thuật toán vẫn ưu tiên nội dung giật gân, nền tảng vẫn buông lỏng quản lý, người nổi tiếng vẫn vô tư quảng cáo sai sự thật, thì khó có thể tạo ra thay đổi thực sự.

Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số tiếp cận sâu hơn tới những thách thức của thời đại số. Minh họa: CGPT

Bộ Quy tắc dành riêng một phần để quy định trách nhiệm của người có ảnh hưởng. Trong bối cảnh nhiều influencer, nghệ sĩ, TikToker, streamer có sức tác động rất lớn, việc yêu cầu minh bạch quảng cáo, không trục lợi từ niềm tin công chúng, không cổ xúy lối sống lệch chuẩn là hoàn toàn cần thiết. Bộ Quy tắc đã nhìn đúng vào “điểm nóng” của đời sống số hiện nay.

Bộ Quy tắc cũng đề cập đến những vấn đề mới như bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ trẻ em trên môi trường số, cảnh báo nội dung độc hại, yêu cầu công khai tài trợ và quảng cáo. Những nội dung này cho thấy Bộ Quy tắc không chỉ dừng ở chuyện “nói năng, ứng xử lịch sự”, mà đã tiếp cận sâu hơn tới những thách thức của thời đại số.

Tiêu chí rõ hơn, cơ chế mạnh hơn, công cụ hiệu quả hơn

Tuy nhiên, trong bối cảnh không gian số đa dạng và phức tạp hiện nay, cần nỗ lực nhiều hơn nữa, cụ thể hơn nữa để các quy tắc ứng xử đi được vào đời sống.

Điều đầu tiên là Bộ Quy tắc vẫn mang tính định hướng. Tất nhiên, không thể đòi hỏi một Bộ Quy tắc thay thế pháp luật. Nhưng để văn bản có sức sống, cần gắn chặt hơn với hệ thống chế tài hiện hành. Những hành vi nghiêm trọng như phát tán tin giả, xúc phạm danh dự người khác, quảng cáo sai sự thật, vi phạm quyền riêng tư… cần được dẫn chiếu cụ thể tới các quy định xử phạt tương ứng. Khi người dùng thấy rõ hậu quả, chuẩn mực mới có trọng lượng.

Trong thực tế, rất khó để xác định ranh giới giữa phản biện và công kích, giữa hài hước và xúc phạm, giữa tự do thể hiện và phản cảm. Một phát ngôn gay gắt về chính sách có phải là thiếu văn hóa không? Một video gây tranh cãi nhưng không vi phạm pháp luật thì xử lý thế nào? Nếu không có hướng dẫn cụ thể, các khái niệm này dễ bị hiểu khác nhau, thậm chí bị lạm dụng.

Vì vậy, sẽ hiệu quả hơn nếu Bộ Quy tắc đi kèm các ví dụ, bộ tiêu chí hoặc cẩm nang áp dụng. Ví dụ: thế nào là quảng cáo trá hình; đâu là dấu hiệu của ngôn từ kích động thù hận; khi nào việc chia sẻ thông tin cá nhân của người khác là vi phạm. Những tình huống cụ thể sẽ giúp người dùng mạng dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm theo hơn nhiều so với những khẩu hiệu chung chung.

Một điểm nữa là Bộ Quy tắc mới đặt nhiều kỳ vọng vào ý thức người dùng, trong khi chưa tính hết những đặc điểm rất đặc biệt của môi trường mạng. Không gian số là nơi cảm xúc thường đi nhanh hơn lý trí. Chỉ cần vài phút, một tin đồn có thể lan tới hàng triệu người; một đám đông có thể đồng loạt công kích một cá nhân; một lời xin lỗi có thể bị nhấn chìm bởi hàng nghìn bình luận cực đoan.

Trong môi trường như vậy, chỉ kêu gọi “hãy văn minh” là chưa đủ. Cần thiết kế những công cụ để hành vi văn minh trở nên dễ thực hiện hơn, còn hành vi xấu khó lan rộng hơn. Chẳng hạn, các nền tảng phải có cơ chế cảnh báo tin giả, lọc nội dung độc hại, giới hạn tiếp cận với tài khoản thường xuyên vi phạm. Những nội dung mang tính kích động, thù hằn, bôi nhọ cần bị phát hiện sớm thay vì chỉ chờ người dùng phản ánh.

Làm cho cái tốt đủ hấp dẫn

Một nội dung rất hay trong Bộ Quy tắc là khuyến khích lan tỏa văn hóa Việt Nam trên môi trường số. Đây là điểm nên được nhấn mạnh nhiều hơn. Bởi xây dựng văn hóa mạng không thể chỉ bằng việc chống cái xấu, mà phải làm cho cái tốt đủ hấp dẫn.

Nếu người trẻ chỉ nhìn thấy trên mạng những nội dung gây sốc, câu view, bạo lực ngôn từ, họ sẽ dần coi đó là bình thường. Nhưng nếu có nhiều hơn những sản phẩm sáng tạo về lịch sử, văn hóa, lối sống đẹp, lòng tử tế, tinh thần trách nhiệm, thì chuẩn mực xã hội sẽ được định hình theo chiều hướng tích cực hơn.

Vì vậy, ngoài việc phê phán hành vi lệch chuẩn, cơ quan quản lý và các nền tảng cần chủ động hỗ trợ những nội dung tích cực: ưu tiên hiển thị, hỗ trợ sản xuất, tôn vinh người sáng tạo lành mạnh, đưa các chiến dịch văn hóa số vào trường học, cơ quan, cộng đồng. Khi cái tốt có “đất sống”, cái xấu sẽ tự nhiên bị thu hẹp.

Cuối cùng, muốn Bộ Quy tắc thực sự đi vào đời sống, cần coi đây là một văn bản “mở”, thường xuyên được cập nhật. Công nghệ thay đổi từng ngày. Hôm nay là livestream, ngày mai là AI tạo hình ảnh giả, giọng nói giả, video giả. Nếu Bộ Quy tắc không được bổ sung liên tục, rất dễ lạc hậu so với thực tế biến chuyển nhanh chóng.

Nhìn tổng thể, Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số là một văn bản rất cần thiết, đúng hướng và rất đáng hoan nghênh. Nó cho thấy nỗ lực xây dựng một môi trường số không chỉ an toàn, mà còn nhân văn và giàu bản sắc. Tuy nhiên, để những giá trị ấy không dừng ở lời kêu gọi, cần thêm những “trụ đỡ”: tiêu chí rõ hơn, cơ chế mạnh hơn, công cụ hiệu quả hơn và sự tham gia thực chất hơn của các nền tảng, cộng đồng, người nổi tiếng và mỗi người dùng. Đó là cơ sở để văn hóa ứng xử trên mạng không chỉ là điều được nhắc đến trong văn bản mà thực sự trở thành cách con người ứng xử với nhau mỗi ngày.

Đỗ Chí Nghĩa