Để miền Tây Nghệ An trở thành không gian phát triển chiến lược

Từ địa giới hành chính đến không gian phát triển liên kết

Nghị quyết số 1678/NQ-UBTVQH15 đã sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của Nghệ An, chính thức đưa chính quyền cấp xã mới vào hoạt động từ ngày 1/7/2025. Nhiều xã miền núi có quy mô địa bàn lớn hơn được hình thành, như Con Cuông, Môn Sơn, Mậu Thạch, Cam Phục, Châu Khê; Mường Xén, Chiêu Lưu, Hữu Kiệm, Nậm Cắn; Quế Phong, Thông Thụ, Tiền Phong, Tri Lễ; Tương Dương, Tam Quang, Tam Thái, Nhôn Mai; cùng các xã mới ở khu vực Anh Sơn, Thanh Chương, Tân Kỳ, Quỳ Châu, Quỳ Hợp…

Một góc trung tâm xã Mường Xén nhìn từ trên cao. Ảnh: Sách Nguyễn

Một số địa bàn trước đây được nhìn nhận chủ yếu theo ranh giới huyện, nay đã hình thành những đơn vị xã có không gian rộng, dân số và nguồn lực lớn hơn. Điều đó tạo điều kiện tổ chức lại sản xuất, bố trí hạ tầng, quản lý tài nguyên và cung cấp dịch vụ công theo quy mô phù hợp hơn. Tuy nhiên, lợi ích của việc sắp xếp chỉ được phát huy đầy đủ khi không gian kinh tế cũng được tổ chức lại tương ứng.

Vấn đề đặt ra là phải chuyển từ tư duy “quản lý từng huyện, từng xã” sang “quản trị một không gian phát triển liên kết”. Đối với miền Tây Nghệ An, không gian đó phải được tổ chức theo các hành lang liên kết kinh tế, sinh thái, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, chứ không đơn thuần theo địa giới hành chính.

Miền Tây Nghệ An có một đặc điểm mà không nhiều địa phương có được: Phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, củng cố quốc phòng, an ninh và mở rộng đối ngoại có thể hỗ trợ trực tiếp cho nhau. Vấn đề là phải tìm được mô hình để chuyển hóa những lợi thế đó thành nguồn lực phát triển.

Về kinh tế, đây là vùng có tiềm năng lớn về lâm nghiệp, nông nghiệp hàng hóa, dược liệu, chăn nuôi, thủy điện, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và kinh tế cửa khẩu. Về sinh thái, miền Tây Nghệ An sở hữu hệ thống rừng tự nhiên và đa dạng sinh học đặc biệt phong phú, trong đó Vườn quốc gia Pù Mát là một tài sản sinh thái quan trọng. Về quốc phòng, an ninh, đây là địa bàn chiến lược phía Tây của tỉnh, có đường biên giới quốc gia với Lào, nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa, địa hình phức tạp. Về đối ngoại, cửa khẩu quốc tế Nậm Cắn là một trong những cửa ngõ quan trọng kết nối Nghệ An với Lào và xa hơn là không gian kinh tế Trung Lào, Thái Lan.

Nếu được tổ chức tốt, mỗi đồng vốn đầu tư cho miền Tây có thể đồng thời tạo ra giá trị kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại... Đây chính là điểm cần được nâng lên thành quan điểm xuyên suốt trong hoạch định chính sách.

Một hạn chế trong cách tiếp cận trước đây là chính sách miền núi thường được thiết kế theo hướng hỗ trợ từng địa bàn, từng chương trình, từng ngành. Cách làm này cần được chuyển mạnh sang phát triển theo cụm liên kết. Có thể hình dung miền Tây Nghệ An với ba không gian lớn.

Đèo Noọng Dẻ trên Quốc lộ 7, xã Nậm Cắn, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Tiến Đông

Thứ nhất, không gian phía Tây Nam, gồm Con Cuông, Môn Sơn, Châu Khê, Mậu Thạch. Đây là khu vực có lợi thế nổi bật về rừng, sinh thái, văn hóa dân tộc và du lịch. Xã Con Cuông sau sắp xếp được hình thành từ thị trấn Trà Lân, xã Chi Khê và xã Yên Khê, đang được định hướng trở thành trung tâm dịch vụ, du lịch sinh thái của tiểu vùng Tây Nam Nghệ An.

Cần hình thành cụm du lịch sinh thái - văn hóa Pù Mát, lấy Con Cuông làm hạt nhân nhưng không giới hạn trong địa giới Con Cuông. Du lịch phải gắn với bảo tồn rừng, gìn giữ văn hóa của đồng bào Thái, Đan Lai và các dân tộc khác; đồng thời phát triển homestay, sản phẩm bản địa, dược liệu, ẩm thực và trải nghiệm sinh thái.

Thứ hai, không gian trung tâm và Tây Bắc, gồm Tương Dương, Nhôn Mai, Tam Quang, Tam Thái, Yên Na, Mường Típ. Đây là địa bàn có vị trí đặc biệt về quốc phòng, an ninh và kết nối biên giới. Cần hình thành hành lang phát triển Tương Dương - biên giới, trong đó giao thông, logistics, thương mại, dịch vụ, năng lượng, du lịch và kinh tế rừng được tổ chức liên kết.

Thứ ba, không gian biên giới phía Tây Bắc, gồm các xã Nậm Cắn, Mường Xén, Chiêu Lưu, Hữu Kiệm thuộc khu vực Kỳ Sơn trước đây và các xã Quế Phong, Thông Thụ, Tri Lễ. Đây phải được xác định là không gian kinh tế biên giới gắn với củng cố thế trận quốc phòng, an ninh và mở rộng đối ngoại nhân dân... Trong đó, Nậm Cắn không chỉ là cửa khẩu mà phải trở thành một cực dịch vụ, thương mại và logistics biên giới, một “cửa ngõ phát triển”. Nếu chỉ nhìn Nậm Cắn dưới góc độ kiểm soát xuất nhập cảnh và hoạt động xuất nhập khẩu thì chưa khai thác hết giá trị của địa bàn này.

Cần đặt Nậm Cắn trong hành lang kinh tế Nghệ An - Xiêng Khoảng - Trung Lào, từ đó từng bước hình thành hệ thống cửa khẩu, logistics, kho bãi, vận tải, thương mại, du lịch, dịch vụ và sản xuất hàng hóa. Muốn vậy, phải có cơ chế đặc thù về đất đai, hạ tầng, logistics, thủ tục hành chính, thương mại biên giới và thu hút doanh nghiệp; đồng thời thúc đẩy liên kết với các địa phương của Lào.

Cửa khẩu quốc tế Nậm Cắn, xã Nậm Cắn, tỉnh Nghệ An - cửa ngõ giao thương giữa Nghệ An với tỉnh Xiêng Khoảng, Lào

Đối ngoại biên giới cũng cần được nâng từ chủ yếu giữ gìn quan hệ hữu nghị lên một cấu trúc toàn diện hơn, gồm hữu nghị chính trị, hợp tác kinh tế, kết nối nhân dân và phối hợp quốc phòng, an ninh. Đây sẽ là một trong những động lực mở rộng không gian phát triển của Nghệ An về phía Tây.

Kinh tế rừng, hạ tầng lưỡng dụng và “thế trận lòng dân”

Rừng là một trong những lợi thế lớn nhất của miền Tây Nghệ An. Tuy nhiên, nếu người dân sống cạnh rừng mà thu nhập từ rừng thấp thì việc bảo vệ rừng lâu dài sẽ gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, cần nghiên cứu một mô hình kinh tế rừng mới theo hướng chuyển từ “bảo vệ” sang “bảo vệ để phát triển”, trong đó người dân trở thành chủ thể và được hưởng lợi thực chất.

Có thể tập trung phát triển tín chỉ carbon, dịch vụ môi trường rừng, dược liệu dưới tán rừng, lâm sản ngoài gỗ, sản phẩm OCOP, du lịch sinh thái và chế biến sâu các sản phẩm từ rừng. Mục tiêu không phải khai thác rừng, mà là bảo vệ rừng tốt hơn và tạo ra thu nhập cao hơn cho người dân. Khi đó, bảo vệ rừng trở thành lợi ích kinh tế trực tiếp, góp phần củng cố sinh kế, ổn định dân cư và bảo đảm an ninh sinh thái.

Muốn giữ vững biên giới, trước hết phải giữ được dân. Đây là vấn đề có ý nghĩa chiến lược. Miền Tây Nghệ An có nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống phân tán. Đợt mưa lũ nghiêm trọng năm 2025 một lần nữa cho thấy mức độ dễ bị tổn thương của hạ tầng và đời sống dân cư ở khu vực này. Các lực lượng chức năng đã phải huy động hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ hỗ trợ Nhân dân khắc phục hậu quả.

Thác Khe Kèm trong Vườn quốc gia Pù Mát, xã Môn Sơn - một trong những tài nguyên sinh thái đặc sắc của miền Tây Nghệ An. Ảnh: Hải Vương

Thực tế đó cho thấy, phát triển miền Tây không thể chỉ tập trung vào GDP. Phải coi ổn định dân cư, nhà ở, trường học, y tế, sinh kế và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu là một bộ phận của chiến lược quốc phòng, an ninh... Đặc biệt, tại các xã biên giới như Nậm Cắn, Mường Típ, Na Ngoi, Na Loi, Thông Thụ, Tri Lễ, Nhôn Mai…, cần nghiên cứu cơ chế đặc thù để giữ dân, thu hút người có trình độ và tạo sinh kế bền vững.

Một người dân có việc làm ổn định, có nhà ở, con cái được học hành, được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ y tế và dịch vụ số chính là một điểm tựa vững chắc của “thế trận lòng dân” nơi biên giới.

Cùng với đó, hạ tầng miền Tây phải được thiết kế theo tư duy “lưỡng dụng”. Đầu tư giao thông không nên chỉ tính đến hiệu quả kinh tế trước mắt. Trong điều kiện địa hình phức tạp và vị trí chiến lược, cần nghiên cứu mô hình hạ tầng vừa phục vụ dân sinh, phát triển kinh tế, vừa đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh, phòng, chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn.

Đường giao thông đến các xã biên giới, hệ thống điện, viễn thông, thông tin liên lạc, các công trình y tế, trường học, trung tâm logistics… đều cần được tính toán theo hướng này. Đặc biệt, sau những thiệt hại do thiên tai năm 2025, khả năng chống chịu của hạ tầng miền Tây phải trở thành một tiêu chí bắt buộc trong quy hoạch và đầu tư.

Một chương trình 10 năm với cơ chế đặc thù

Từ những yêu cầu trên, theo tôi, cần nghiên cứu xây dựng “Không gian phát triển miền Tây Nghệ An” ở tầm chính sách. Điều đó không có nghĩa là thành lập thêm một cấp hành chính hay một tổ chức trung gian, mà là hình thành một không gian quy hoạch và điều phối liên ngành.

Trong đó, tỉnh cần thống nhất xây dựng một chương trình phát triển 10 năm với 10 nhóm dự án ưu tiên: giao thông kết nối Đông - Tây và các tuyến đến biên giới; hạ tầng số và dịch vụ công; kinh tế rừng và nông nghiệp hàng hóa; công nghiệp chế biến nông - lâm sản; du lịch sinh thái, cộng đồng và văn hóa; kinh tế cửa khẩu Nậm Cắn và các điểm giao thương biên giới; giáo dục, y tế và phát triển nguồn nhân lực; phòng, chống thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu; quốc phòng, an ninh và xây dựng thế trận lòng dân; đối ngoại nhân dân và hợp tác với các địa phương của Lào.

Một góc cánh đồng Môn Sơn - Phà Lài, xã Môn Sơn, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Sách Nguyễn

Điểm quan trọng nhất là không để các nhóm dự án này hoạt động tách rời. Nếu vẫn áp dụng cách phân bổ nguồn lực bình quân, miền Tây sẽ rất khó tạo ra đột phá... Do đó, tôi cho rằng Nghệ An cần nghiên cứu, trình Trung ương cho phép thực hiện một chương trình phát triển miền Tây giai đoạn 2026–2035, với cơ chế ưu tiên cao hơn về đầu tư hạ tầng; đất đai; tín dụng; khoa học, công nghệ; giáo dục và đào tạo; y tế; thu hút doanh nghiệp; kinh tế cửa khẩu; kinh tế rừng; du lịch sinh thái; nhà ở cho đồng bào vùng khó khăn và thu hút nhân lực chất lượng cao.

Chương trình cần gắn với việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035, được xây dựng trên cơ sở tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia và đang được Quốc hội xem xét, quyết định. Cùng với đó, cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp lớn làm “đầu tàu”; Nhà nước tập trung đầu tư hạ tầng, hoàn thiện thể chế; người dân tham gia chuỗi giá trị và được hưởng lợi.

Cách đánh giá hiệu quả chính sách cũng phải thay đổi căn bản. Không nên chỉ căn cứ vào số dự án đầu tư hoặc tốc độ tăng GRDP. Cần xây dựng một bộ chỉ số phát triển miền Tây với các tiêu chí về thu nhập bình quân; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều; chất lượng giáo dục; khả năng tiếp cận y tế; tỷ lệ dân cư có việc làm ổn định; độ che phủ và chất lượng rừng; giá trị sản xuất trên một đơn vị tài nguyên; số doanh nghiệp hoạt động thực chất; lượng khách du lịch và mức chi tiêu được giữ lại tại địa phương; kim ngạch thương mại qua cửa khẩu; chất lượng hạ tầng giao thông và mức độ số hóa; mức độ ổn định dân cư biên giới; tình hình tội phạm, vi phạm pháp luật; mức độ hợp tác với các địa phương của Lào… Có như vậy mới đo được sự phát triển thực chất và bền vững.

Nghệ An đang có cơ hội lớn để thay đổi vị thế phát triển. Nhưng một tỉnh rộng lớn không thể trở thành cực tăng trưởng tầm quốc gia nếu một bộ phận không gian chiến lược phía Tây vẫn phát triển chậm và phụ thuộc nhiều vào hỗ trợ ngân sách.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh có điều kiện thuận lợi hơn để tổ chức lại không gian phát triển. Điều cần thiết lúc này là một tư duy mới, một quy hoạch mới và một cơ chế chính sách mới cho miền Tây.

Miền Tây Nghệ An cần được nhìn nhận đồng thời là một không gian kinh tế mới; một không gian quốc phòng, an ninh chiến lược; một không gian sinh thái đặc biệt quan trọng; một không gian đối ngoại quan trọng với Lào.

Bốn phương diện ấy không tách rời mà bổ trợ cho nhau. Phát triển kinh tế để nâng cao đời sống Nhân dân và củng cố thế trận lòng dân; củng cố quốc phòng, an ninh để giữ vững môi trường ổn định cho phát triển; bảo vệ rừng và hệ sinh thái để tạo nền tảng cho kinh tế xanh; mở rộng đối ngoại để biến biên giới từ “điểm cuối” thành “cửa ngõ” kết nối Nghệ An với không gian kinh tế của Lào và khu vực.

Đó có thể là cách tiếp cận phù hợp để miền Tây Nghệ An không đứng ngoài “kỷ nguyên phát triển mới”, không còn chỉ là vùng cần được hỗ trợ mà trở thành một trong những không gian tạo động lực phát triển mới của tỉnh trong giai đoạn 2026–2035.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng Trần Đức Thuận, ĐBQH tỉnh Nghệ An

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng TRẦN ĐỨC THUẬN (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An)