Để kinh tế nhà nước thực sự là nền tảng của tự chủ chiến lược

Điểm mới quan trọng là chuyển mạnh từ cách vận hành theo tư duy hành chính sang quản trị hiện đại theo nguyên tắc thị trường, minh bạch, trách nhiệm giải trình, chống thất thoát, lãng phí, tiêu cực, coi đây là kỷ luật để KTNN thực sự trở thành nền tảng của tự chủ chiến lược trong kỷ nguyên mới.

Định vị kinh tế nhà nước

Theo Nghị quyết 79, nền tảng của KTNN bao gồm rất rộng các nguồn lực mà Nhà nước nắm giữ, quản lý và chi phối, từ đất đai, tài nguyên, vùng biển-vùng trời-không gian ngầm đến kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư, ngân sách, dự trữ quốc gia, các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, DNNN, tổ chức tín dụng nhà nước và vốn nhà nước tại doanh nghiệp... KTNN chính là "tuyến phòng thủ" bằng năng lực, đó là năng lực bảo đảm các cân đối lớn, duy trì dự trữ, chủ động hạ tầng chiến lược và can thiệp kịp thời khi có tình huống cấp bách phát sinh.

Tuyến cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình do doanh nghiệp nhà nước là Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam làm chủ đầu tư. Ảnh: NGỌC HÂN

Nghị quyết 79 khẳng định KTNN giữ vai trò chủ đạo để bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, định hướng chiến lược, giữ vững quốc phòng, an ninh... Đồng thời nhấn mạnh một nguyên tắc rất đáng chú ý: KTNN bình đẳng trước pháp luật với các khu vực khác, cùng cạnh tranh lành mạnh, tiếp cận nguồn lực công khai, minh bạch. Thông điệp này khẳng định vai trò nền tảng của KTNN trong những lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược.

Đồng thời đặt ra kỷ luật thị trường để vai trò ấy được tạo lập bằng hiệu quả và năng lực quản trị chứ không phải bằng cơ chế xin-cho hay đặc quyền. Có thể thấy, Nghị quyết 79 yêu cầu chuyển vai trò chủ đạo từ "tuyên ngôn" sang năng lực thực thi mà thước đo là quản trị, minh bạch, hiệu quả, đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh.

3 trục cải cách để khơi thông nguồn lực và chặn lãng phí

Trục thứ nhất là rà soát-thống kê-hạch toán đầy đủ nguồn lực công theo nguyên tắc thị trường. Nghị quyết yêu cầu các nguồn lực KTNN phải được rà soát, thống kê, đánh giá, hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường, gắn với mục tiêu phát triển và bảo đảm quốc phòng, an ninh; đồng thời áp dụng cách tiếp cận phân tích lợi ích-chi phí xã hội theo thông lệ quốc tế để nâng chất lượng quyết định đầu tư công. Khi nguồn lực công chưa “định lượng” đầy đủ, rủi ro lãng phí thường bắt đầu từ chỗ chưa xác định rõ giá trị tài sản, mục tiêu dự án, trách nhiệm. Hạch toán đầy đủ chính là một trong những giải pháp quan trọng để ngăn chặn thất thoát từ gốc.

Trục thứ hai là tách bạch nhiệm vụ công ích-nhiệm vụ chính trị với hoạt động kinh doanh. Nghị quyết nêu rõ phải tách bạch việc sử dụng nguồn lực nhà nước trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ công và thực hiện nhiệm vụ chính trị với hoạt động kinh doanh. Đây là nguyên tắc cực kỳ quan trọng, nếu không tách bạch, doanh nghiệp vừa bị giao nhiệm vụ ngoài thị trường, vừa bị đánh giá như doanh nghiệp thị trường dẫn đến méo mó quản trị, “xin cơ chế” và cuối cùng là giảm hiệu quả. Tách bạch để đặt đúng trách nhiệm, nhiệm vụ công ích thì phải có cơ chế đặt hàng, định mức, giám sát; nhiệm vụ kinh doanh thì phải chịu kỷ luật hiệu quả.

Trục thứ ba là phân định rõ chức năng sở hữu-quản lý nhà nước-nhiệm vụ chính trị. Nghị quyết nhấn mạnh phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan; đặc biệt phân định rõ chức năng sở hữu, chức năng quản lý kinh tế, chức năng thực hiện nhiệm vụ chính trị với chức năng kinh doanh. Đây là một "cánh cửa" của cải cách: Nếu chủ sở hữu không rõ cũng sẽ không rõ ai chịu trách nhiệm cuối cùng cho hiệu quả vốn nhà nước; nếu quản lý nhà nước can thiệp quá sâu vào vận hành doanh nghiệp thì kỷ luật thị trường sẽ bị triệt tiêu.

Phát triển doanh nghiệp nhà nước bằng công nghệ và quản trị

Nghị quyết 79 đặt các mục tiêu định lượng rất mạnh: Đến năm 2030, phấn đấu 50 DNNN vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và có từ 1 tới 3 DNNN vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; 100% DNNN quản trị hiện đại trên nền tảng số; 100% tập đoàn, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD).

Để đạt được mục tiêu này, nghị quyết chỉ rõ hướng đầu tư và địa hạt dẫn dắt quốc phòng, an ninh; năng lượng; vận tải-logistics; tài chính-ngân hàng; khoa học-công nghệ, điện tử-viễn thông, hạ tầng số; khai thác-chế biến khoáng sản chiến lược; hóa chất; xây dựng-vật liệu; nông-lâm nghiệp...

Đặc biệt, nghị quyết thúc đẩy DNNN tiên phong trong nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, làm chủ công nghệ chiến lược, công nghệ lõi. Cùng với đó, có cơ chế đặt hàng sản phẩm công nghệ trong nước; cho phép sử dụng quỹ khoa học-công nghệ theo cơ chế khoán sản phẩm và thậm chí hình thành, liên kết hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm. Đây chính là “đường băng” DNNN đóng góp vào sức mạnh tổng hợp quốc gia.

Một trong những từ khóa để triển khai thực hiện Nghị quyết 79 là trách nhiệm giải trình. Nghị quyết nhấn mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm tra, giám sát; công khai, minh bạch, tự chủ, tự chịu trách nhiệm; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong quản lý, hoạt động của KTNN. Vì vậy, để nghị quyết đi vào cuộc sống, cần kiên quyết thực hiện đồng bộ 3 kỷ luật, trong đó: Kỷ luật thị trường đầu tư, thoái vốn, định giá, mua sắm... phải theo nguyên tắc thị trường, cạnh tranh, minh bạch. Kỷ luật công vụ: Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm; xử lý nghiêm sai phạm, nhất là trách nhiệm người đứng đầu. Kỷ luật giám sát: Cơ chế giám sát độc lập đối với các cấu phần dễ rủi ro, thất thoát như chuyển giao vốn, mua bán và sáp nhập (M&A), dự án đầu tư lớn; nâng cao chất lượng thanh tra, kiểm tra, kiểm toán.

Xây thế và lực KTNN chính là củng cố sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết 79 đặt ra một chuẩn mới, KTNN phải trở thành nền tảng vững chắc của tự chủ chiến lược, quản trị hiện đại, minh bạch, hiệu quả, hội nhập sâu; cung ứng dịch vụ công chất lượng cao; cùng các khu vực kinh tế khác hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Triển khai Nghị quyết 79 đúng tinh thần “hành động quyết liệt, quản trị hiện đại” sẽ đưa KTNN thực sự là đòn bẩy phát triển dài hạn và là "lá chắn" rủi ro quốc gia-một nền tảng quan trọng để đất nước bứt phá, đồng thời giữ vững độc lập, tự chủ và chủ quyền.