Để doanh nghiệp nhỏ không đứng ngoài dòng vốn xanh

Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước một khúc quanh quan trọng khi những lợi thế về tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ không còn đủ sức bảo đảm cho sự tăng trưởng ổn định trong dài hạn. Những áp lực kép từ biến đổi khí hậu cùng các tiêu chuẩn khắt khe về trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi môi trường từ các thị trường nhập khẩu lớn đang đặt ra một bài toán sinh tồn cho ngành.

Trong bối cảnh đó, việc thực hành ESG và tiếp cận tài chính bền vững được cho là một lộ trình tất yếu để các tác nhân nhỏ và vừa trong chuỗi giá trị nông nghiệp thoát khỏi thế bị động và kiến tạo những giá trị mới.

Khoảng cách giữa thực hành và kỳ vọng tài chính

Các sinh viên đến từ Bỉ tìm hiểu về một nhà hàng tại TP. Đà Nẵng - nơi áp dụng mô hình ESG vào hoạt động, bao gồm tự phát triển vườn rau củ quả theo phương pháp hữu cơ. Ảnh: Nhân Tâm

Chia sẻ tại một sự kiện mới đây về ESG trong nông nghiệp, bà Nguyễn Thu Hương, Quản lý Chương trình cấp cao của Oxfam tại Việt Nam, nhận định rằng tài chính chính là đòn bẩy để định hướng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, góp phần hiện thực hóa mục tiêu Net Zero (phát thải ròng bằng không) vào năm 2050 của Việt Nam. Tuy nhiên, dòng vốn xanh dường như vẫn đang “ngó lơ” nhóm tác nhân chiếm tỷ trọng lớn nhất là các hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp nhỏ.

Sự kiện trên do Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) phối hợp với Oxfam tại Việt Nam và Fair Finance Asia (FFA) tổ chức mới đây trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy đầu tư và tín dụng xanh cho doanh nghiệp nông nghiệp vì sự phát triển bền vững” (AGREEN). FFA là một mạng lưới khu vực gồm các tổ chức xã hội dân sự Châu Á, cam kết đảm bảo rằng các quyết định cấp vốn của những định chế tài chính trong khu vực phải tôn trọng phúc lợi xã hội và môi trường của cộng đồng địa phương

Theo thông tin do MSD cung cấp, dự án AGREEN khảo sát trên 97 đơn vị cho thấy, dù có đến 54% đơn vị đã đạt được ít nhất một chứng nhận nông nghiệp bền vững, nhưng chỉ duy nhất một đơn vị tiếp cận được nguồn tài chính xanh. Nguồn vốn mà các tác nhân này đang sử dụng chủ yếu vẫn đến từ tín dụng truyền thống (57%) và vay mượn từ người thân (55%).

Bà Hoàng Thu Trang, chuyên gia ESG và đại diện nhóm nghiên cứu dự án, chỉ ra rằng rào cản không hẳn nằm ở việc thiếu thực hành ESG, mà nằm ở các điều kiện tín dụng truyền thống như yêu cầu tài sản bảo đảm và năng lực xây dựng phương án kinh doanh. Đặc biệt, khoảng 80% đơn vị chưa từng tiếp cận thông tin về tín dụng xanh, cho thấy có sự đứt gãy về kết nối thị trường.

Sự thiếu hụt về hệ thống ghi chép, minh bạch tài chính và dữ liệu để chứng minh các tác động bền vững đã tạo ra một "khoảng trống nhận thức" khiến doanh nghiệp mất đi tiếng nói chung với các tổ chức tài chính.

Ở góc độ ngân hàng, bà Nguyễn Thị Hải Yến, đại diện Ban Định chế tài chính, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), thừa nhận việc tiếp cận vốn của các HTX và doanh nghiệp nhỏ vẫn còn không ít khó khăn dù ngân hàng đã triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ. Ngay cả với các chính sách hỗ trợ lãi suất 2%, một số doanh nghiệp vẫn phản ánh mức này còn cao so với khả năng hấp thụ. Điều này cho thấy nhu cầu về các cơ chế linh hoạt và phù hợp hơn với đặc thù của từng nhóm đối tượng nông nghiệp là rất cấp thiết.

Kiến tạo “ngôn ngữ chung” trong hệ sinh thái

Để dòng vốn xanh thực sự chảy được vào đồng ruộng, bài toán không thể giải quyết bằng nỗ lực đơn lẻ của doanh nghiệp hay sự áp đặt chính sách từ trên xuống. Tiến sĩ Bùi Thanh Minh, Phó Giám đốc văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), cho hay thách thức lớn nhất là khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn do thiếu một “ngôn ngữ chung” về các tiêu chí dự án xanh. Ông Minh gợi mở thêm cần tiếp cận theo hướng hệ sinh thái, nơi các chính sách, công cụ tài chính và tiêu chuẩn được vận hành đồng bộ. Việc lan tỏa các mô hình thực hành tốt sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp.

Thay vì đốt đồng sau mỗi vụ mùa, nông dân và các hợp tác xã cần tạo điều kiện để tiếp cận tín dụng xanh để phát triển phế phẩm lúa sau thu hoạch thành sản phẩm kinh tế. Ảnh: Trung Chánh

Bà Hương cũng cho rằng các bên liên quan đều mong muốn thúc đẩy ESG, nhưng rào cản về sự phối hợp đang khiến hệ sinh thái hỗ trợ bị chia cắt. Việc tăng cường liên kết chuỗi giá trị và chia sẻ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, tổ chức tài chính và doanh nghiệp chính là chìa khóa để hiện thực hóa các nguồn lực.

Dưới góc độ cơ quan quản lý, tiến sĩ Đinh Thị Hoa, Chuyên viên phụ trách sinh kế, bảo hiểm nông nghiệp, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển Nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho hay những kết quả từ dự án AGREEN là nguồn tham chiếu quan trọng để bộ xây dựng dự thảo khung ESG cho ngành nông nghiệp. Khung này sẽ được áp dụng linh hoạt theo từng ngành hàng, giúp các tác nhân từng bước tiếp cận các cơ chế ưu đãi liên quan đến tài chính xanh. Ngoài ra, các công cụ như bảo hiểm nông nghiệp cũng đang được hoàn thiện để giúp người sản xuất quản trị rủi ro tốt hơn trong bối cảnh rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng.

Một hướng đi mới cũng được bà Phương Trần, Quản lý Dự án từ Quỹ Đầu tư tác động (IIX), chia sẻ là tiềm năng của nguồn vốn đầu tư tác động. Nhiều doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam vốn đã tạo ra tác động xã hội tự nhiên khi làm việc trực tiếp với nông dân, nhưng họ thiếu công cụ và phương pháp để đo lường. Việc xây dựng các báo cáo tác động, theo bà Phương Trần, sẽ giúp doanh nghiệp tạo ra một ngôn ngữ chung với các nhà đầu tư quốc tế, từ đó mở ra cơ hội tiếp cận dòng vốn đầu tư mạo hiểm và thiên thần vốn đang thiếu vắng trong ngành.

Tầm nhìn về một nền nông nghiệp tái tạo đòi hỏi sự dịch chuyển mạnh mẽ từ tư duy đối phó sang tích hợp ESG vào chiến lược kinh doanh cốt lõi. Chỉ khi các giá trị bền vững được chuyển hóa thành những con số tài chính thực tế và sự thịnh vượng của cộng đồng thông qua một hệ sinh thái đồng bộ, theo các chuyên gia, ESG mới thực sự trở thành chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa tài chính cho nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Nhân Tâm