Đầu tư chiến lược vào giáo dục đại học: Kiến tạo quốc gia tri thức

Một hoạt động đào tạo tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội). Ảnh: USSH

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia cho rằng, cần đầu tư có chiến lược vào giáo dục đại học để kiến tạo cho tương lai phát triển của quốc gia tri thức và sáng tạo.

Tạo sự bứt phá cho các trường đại học

Theo Báo cáo của Bộ GD&ĐT, chi ngân sách Nhà nước cho giáo dục đại học năm 2013 là hơn 19.271 tỷ đồng (tương đương 0,43% GDP và 9,3% tổng chi ngân sách cho giáo dục, đào tạo). Năm 2022 giảm xuống còn 10.429 tỷ đồng (0,11% GDP và 3,4% tổng chi ngân sách Nhà nước cho giáo dục, đào tạo). Các chuyên gia cho rằng, ngân sách Nhà nước chi cho giáo dục đại học đạt mức rất thấp so với các nước trong khu vực và thế giới, trong khi việc huy động các nguồn lực từ xã hội còn hạn chế.

Báo cáo của Bộ GD&ĐT viện dẫn, tỷ lệ chi so với GDP của Trung Quốc là 1,12%, bình quân OECD là 1,0%, Singapore là 0,79%, Thái Lan là 0,6%. Bình quân tỷ lệ chi cho giáo dục đại học trên ngân sách chi cho giáo dục, đào tạo của nhóm quốc gia có thu nhập trung bình là 18%, thu nhập cao là 23%.

Theo ông Hoàng Văn Cường – nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (nay là Đại học Kinh tế Quốc dân), trong khoảng 20 năm, Trung Quốc đã tạo ra bước đột phá, hình thành các trường đại học hàng đầu thông qua các chương trình đầu tư của nhà nước, với khoảng 115 trường đại học được thụ hưởng. Điều này đã tạo ra sự bứt phá về đầu tư cho các trường đại học. Điển hình như: Đại học Thanh Hoa được đầu tư khoảng 6 tỷ USD.

Dẫn chứng thực tế từ Đại học Kinh tế Quốc dân, ông Hoàng Văn Cường cho hay, sau khi được đầu tư cơ sở vật chất và trang thiết bị hiện đại, sinh viên đến trường nhiều hơn, không chỉ trong giờ học mà cả ngoài giờ. Trường trở thành không gian tự học tập, nghiên cứu, tích lũy kiến thức của các em. Theo ông, đầu tư cơ sở vật chất rất quan trọng để tạo ra môi trường học tập thu hút và đáp ứng đầy đủ điều kiện học tập cho học sinh, sinh viên.

Tân thạc sĩ nhận bằng tốt nghiệp của Trường Đại học Công đoàn. Ảnh: NTCC

Trụ cột của hạ tầng tri thức quốc gia

Giáo dục đại học không chỉ là lĩnh vực đào tạo nhân lực, mà là trụ cột của hạ tầng tri thức quốc gia – nơi hội tụ và lan tỏa giá trị của khoa học, công nghệ và sáng tạo. Kinh nghiệm quốc tế GS.TS Hoàng Anh Tuấn – Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho thấy, khi các quốc gia đầu tư có chiến lược vào giáo dục, không chỉ đạt tăng trưởng kinh tế, mà còn tạo được nền tảng xã hội công bằng, bao trùm và bền vững.

Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện cơ chế tài chính giáo dục theo hướng bền vững, công bằng và có tính lan tỏa vùng là bước đi tất yếu để hiện thực hóa khát vọng phát triển giáo dục chất lượng cao, phù hợp với Nghị quyết 71-NQ/TW, Nghị định 125/2024/NĐ-CP và Luật Giáo dục 2019. Khi đó, đầu tư cho giáo dục đại học sẽ không chỉ là chi phí, mà là sự kiến tạo cho tương lai phát triển của quốc gia tri thức và sáng tạo.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho rằng, nhiệm vụ cấp bách, quyết liệt, có tính tiên quyết là tạo ra đột phá thể chế chính sách, hạ tầng khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Với các cơ sở giáo dục đại học hàng đầu, cần chuyển mạnh từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động.

Đặc biệt, cần tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân tài, nhân lực tinh hoa, nhân lực cho các ngành, lĩnh vực mũi nhọn và công nghệ chiến lược, cũng như nhân lực cho các ngành khoa học cơ bản rường cột cho sự phát triển bền vững của đất nước. Ngoài ra, các cơ sở giáo dục đại học hàng đầu phải đồng thời là trung tâm sáng tạo tri thức, nghiên cứu khoa học đỉnh cao, là trung tâm tư vấn chính sách, dự báo chiến lược tin cậy, sắc bén, hiệu quả cho Đảng và Nhà nước.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn nhìn nhận, các nghị quyết của Bộ Chính trị thời gian qua thể hiện tầm nhìn chiến lược rõ ràng, nhất quán và quyết liệt, đặt con người và văn hóa vào trung tâm của phát triển bền vững; đồng thời, khẳng định mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ giữa chính trị - kinh tế, khoa học – công nghệ, giáo dục – đào tạo và văn hóa.

Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết 57) đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực then chốt; Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (Nghị quyết 71) gắn với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới (Nghị quyết 80) lần đầu tiên khẳng định văn hóa giữ vai trò nền tảng tinh thần, sức mạnh mềm và là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển bền vững. Điểm xuyên suốt và rất mới của ba nghị quyết là lấy con người làm trung tâm, tri thức làm nền tảng, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế làm đòn bẩy.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho hay, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) xác định sứ mệnh tiên phong của mình trong đào tạo tinh hoa, nghiên cứu liên ngành, tư vấn chính sách hiệu quả, thiết thực; đồng thời, kết nối và lan tỏa các giá trị văn hóa, nhân văn Việt Nam với thế giới. Với đội ngũ các nhà trí thức, chuyên gia hàng đầu về lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam, nhà trường hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm tri thức đỉnh cao của Việt Nam và khu vực.

Qua đó, đóng góp trực tiếp vào hoạch định chính sách, cung cấp luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ giá trị quốc gia, giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới, xây dựng nền tảng văn hóa – xã hội vững chắc giai đoạn vươn mình mạnh mẽ của đất nước.

Bốn hướng đột phá then chốt

Hội nhập quốc tế là xu hướng tất yếu và thước đo năng lực của nền giáo dục hiện đại. Tuy nhiên, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - Viện trưởng Viện Công nghệ tiên tiến và Trí tuệ nhân tạo, Trường Đại học Hùng Vương TP Hồ Chí Minh nhận thấy, Việt Nam vẫn chưa trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các nhà khoa học hàng đầu thế giới. Để biến các trường đại học thành trung tâm khoa học – công nghệ tầm khu vực, cần những chính sách đột phá và thực chất, chứ không chỉ là lời mời hợp tác mang tính hình thức.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, có bốn hướng đột phá then chốt: Thứ nhất, xây dựng môi trường học thuật và nghiên cứu quốc tế hóa thực sự. Muốn vậy, cần tạo điều kiện để các nhà khoa học quốc tế có thể tham gia giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu sinh, công bố chung và tiếp cận nguồn dữ liệu, phòng thí nghiệm của Việt Nam. Đồng thời kiến tạo, xây dựng những nhóm nghiên cứu mạnh có sự tham gia của các nhân tài, các chuyên gia đầu ngành với các đồng nghiệp và các nghiên cứu sinh. Tiếng Anh cần trở thành ngôn ngữ làm việc trong giảng dạy và nghiên cứu ở các chương trình tiên tiến.

Thứ hai, cải cách mạnh mẽ cơ chế tài chính và đầu tư nghiên cứu. Thay vì chia nhỏ kinh phí, nên tập trung đầu tư hình thành các trung tâm xuất sắc (Center of Excellence) có quy mô, trang thiết bị hiện đại, và cơ chế hoạt động linh hoạt, thu hút được cả nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế.

Thứ ba, mở rộng quyền tự chủ trong hợp tác quốc tế và quản lý nhân sự. Các trường cần được trao quyền quyết định trong việc ký kết hợp đồng, trả lương cạnh tranh, mời gọi giáo sư thỉnh giảng, hoặc đồng hướng dẫn tiến sĩ với đối tác quốc tế, không bị ràng buộc quá nhiều bởi thủ tục hành chính. Thu hút mọi nhân tài trên thế giới đến Việt Nam làm việc với cơ chế cởi mở và linh hoạt, “không để nhân tài nào bị bỏ sót, sáng kiến nào bị lãng quên”.

Thứ tư, xây dựng thương hiệu học thuật và uy tín quốc tế. Các trường đại học cần chú trọng công bố quốc tế, xếp hạng, và tạo ra các sản phẩm khoa học – công nghệ có giá trị thực tiễn, góp phần giải quyết các thách thức khu vực như năng lượng, môi trường, đô thị thông minh. Khi đó, Việt Nam không chỉ “tham gia hội nhập” mà có thể “định hình hội nhập” – trở thành đối tác ngang hàng trong chuỗi tri thức toàn cầu.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho rằng, nhiệm vụ cấp bách, quyết liệt, có tính tiên quyết là tạo ra đột phá thể chế chính sách, hạ tầng khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, các cơ sở giáo dục đại học cần đổi mới toàn diện, thực chất, chiến lược và đồng bộ từ quản trị đại học, đào tạo, nghiên cứu đến chuyển giao tri thức, tư vấn chính sách và hội nhập quốc tế.

Minh Phong