Dấu hiệu nhận biết sang chấn tâm lý ở trẻ sau những biến cố lớn

Những sang chấn tâm lý kéo dài sau biến cố

Tại hội nghị “Sức khỏe tâm thần của trẻ em sau thảm họa” do Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) tổ chức chiều 16/3, PGS. TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần (SKTT) Bệnh viện Bạch Mai cho biết: Sau thảm họa, con người, nhất là trẻ nhỏ, không chỉ chịu tổn thất về thể chất và vật chất mà còn bị ảnh hưởng nặng nề về sức khỏe tâm thần.

Những sang chấn này có thể không dễ nhận thấy nhưng người trong cuộc cảm nhận rất rõ, thường biểu hiện bằng stress cấp tính, rối loạn sau sang chấn và nhiều vấn đề tâm lý khác.
Vì vậy, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng và gia đình về chăm sóc sức khỏe tâm thần sau thảm họa, đặc biệt ở trẻ em.

PGS. TS Nguyễn Văn Tuấn cho biết tác động của sang chấn sau thảm họa

Theo ThS.BSNT Đỗ Thùy Dung, Phòng SKTT trẻ em và vị thành niên, một trong những ca bệnh là bé gái 10 tuổi nhập viện sau một vụ cháy chung cư. Khi xảy ra hỏa hoạn, cháu được bố dẫn đi tìm lối thoát hiểm trong tình trạng hoảng loạn, trong khi chị gái bị lạc trong lúc chạy nạn.

Sau đó, cháu được đưa đến bệnh viện trong tình trạng lo lắng, sợ hãi và liên tục khóc vì không biết các thành viên trong gia đình có an toàn hay không.

Qua thăm khám, các bác sĩ ghi nhận cháu bé xuất hiện nhiều triệu chứng căng thẳng tâm lý, biểu hiện trầm cảm và rối loạn giấc ngủ. Dù đã được trấn an và biết bố mẹ an toàn, em vẫn thường xuyên hỏi thăm tin tức người thân.

Khi biết chị gái không qua khỏi, cháu trở nên buồn bã, dễ xúc động, ít nói chuyện và thường khóc khi nhắc đến gia đình. Cháu không chịu ăn uống, ngủ chập chờn và hay gặp ác mộng.

Theo các bác sĩ, quá trình điều trị và hỗ trợ tâm lý kéo dài gần một năm mới giúp trẻ dần ổn định.

BSNT Đỗ Thùy Dung chia sẻ về 2 ca bệnh

Một trường hợp khác là bé trai 13 tuổi, tính cách nhút nhát, gặp sang chấn sau một tai nạn suýt đuối nước.

Sau khi bị cô giáo mắng ở lớp, em bỏ học, ra bờ sông chơi rồi bị trượt chân rơi xuống nước. Trong 2 giờ lênh đênh trên sông, em phải bám vào vật nổi trước khi được một thuyền chài phát hiện và đưa lên bờ. Khi được cứu, em trong tình trạng sợ hãi, lạnh cóng và tím tái.

Tuy nhiên, trong tuần đầu sau sự cố, em thường xuyên hoảng loạn, dễ cáu kỉnh, đêm ngủ hay giật mình, gặp ác mộng, vã mồ hôi, run rẩy và có lúc tiểu dầm.
Khoảng một tháng sau, tình trạng cáu gắt tăng lên, cháu buồn chán, học không tập trung và cho biết bị bạn bắt nạt ở trường.

Khi nhập viện, bác sĩ ghi nhận trẻ có hội chứng trầm cảm và lo âu kèm các triệu chứng cơ thể như buồn nôn, đau ngực, đau chân tay.

Nguyên tắc hỗ trợ

Theo PGS Nguyễn Văn Tuấn, trẻ em là nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương sau thảm họa, do não bộ và khả năng điều hòa cảm xúc chưa hoàn thiện, khả năng hiểu và tự bảo vệ còn hạn chế, đồng thời, phụ thuộc nhiều vào cha mẹ và môi trường sống.
Khi gia đình, trường học hoặc cộng đồng bị gián đoạn bởi biến cố, trẻ dễ rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

TS Vũ Sơn Tùng, Trưởng phòng Sức khỏe tâm thần (SKTT) trẻ em và vị thành niên, chỉ ra: Dấu hiệu nhận biết trẻ bị sang chấn tâm lý khá đa dạng. Trẻ có thể lo âu, buồn bã, dễ cáu gắt, giảm khả năng kiểm soát cảm xúc, giảm tập trung, mệt mỏi hoặc rối loạn giấc ngủ. Một số trẻ sa sút học tập hoặc mất hứng thú với các hoạt động thường ngày.

Ở trẻ nhỏ có thể xuất hiện hành vi tè dầm, bám chặt người chăm sóc hoặc sợ hãi quá mức. Trong khi đó, trẻ lớn hơn có thể thu mình, né tránh các tình huống gợi nhớ sự kiện hoặc có hành vi chống đối.

Sau thảm họa, nhiều trẻ có nguy cơ mắc các rối loạn tâm thần như phản ứng stress cấp, rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc rối loạn giấc ngủ.

TS Vũ Sơn Tùng tư vấn cho phụ huynh cách ứng phó với sang chấn tâm lý của trẻ sau thảm họa

Trong đó PTSD là rối loạn nổi bật nhất, với các biểu hiện như hồi tưởng sự kiện sang chấn, ác mộng, né tránh các yếu tố gợi nhớ và luôn trong trạng thái cảnh giác cao. Ngoài ra, trầm cảm và lo âu cũng khá phổ biến, khiến trẻ mất động lực học tập, thu mình và cảm thấy tuyệt vọng.

Các chuyên gia nhấn mạnh nguyên tắc hỗ trợ trẻ sau thảm họa trước hết là bảo đảm môi trường an toàn và ổn định, cung cấp thông tin rõ ràng phù hợp với lứa tuổi, không ép trẻ kể lại chi tiết sang chấn khi chưa sẵn sàng, đồng thời lắng nghe và chấp nhận cảm xúc của trẻ.

Sự hiện diện bình tĩnh của cha mẹ và việc khôi phục nếp sinh hoạt thường ngày như ăn uống, ngủ nghỉ, học tập có vai trò quan trọng giúp trẻ ổn định tâm lý.

Trong giai đoạn sớm, biện pháp can thiệp nền tảng là sơ cứu tâm lý, tập trung vào việc trấn an, giúp trẻ định hướng tình huống, kết nối với gia đình và các nguồn hỗ trợ, đồng thời giảm stress cấp tính.

Hỗ trợ tâm lý cho trẻ cần được thực hiện đồng thời tại gia đình và nhà trường. Cha mẹ nên ở gần, trấn an trung thực, hạn chế để trẻ tiếp xúc quá nhiều với hình ảnh tin tức gây kích thích và khuyến khích trẻ bộc lộ cảm xúc thông qua nói chuyện, vẽ, chơi hoặc viết.

Tại trường học, giáo viên cần nhận diện sớm những trẻ có nguy cơ, xây dựng môi trường lớp học an toàn cho trẻ sau biến cố.

Thanh Hằng