Đào tạo nghề - chìa khóa giữ làng nghề

Sản xuất sản phẩm mây tre đan tại làng nghề xã Phú Nghĩa. Ảnh: Công Huyền

Những trăn trở của làng nghề Hà Nội

Nghệ nhân Nguyễn Phương Quang, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Mây tre đan Việt Quang (xã Phú Nghĩa) cho biết: “Làm nghề thủ công không chỉ cần bàn tay khéo léo mà còn đòi hỏi tính kiên trì, bền bỉ. Thế nhưng, mức thu nhập trung bình chỉ dao động khoảng 6-8 triệu đồng/người/tháng và phụ thuộc vào đơn hàng nên không ổn định. Ở cơ sở của tôi, người trẻ nhất cũng đã ngoài 40 tuổi”.

Tình trạng này cũng diễn ra tại làng nghề sơn mài Hạ Thái (xã Hồng Vân). Nghệ nhân Vũ Huy Mến cho biết: “Các bạn trẻ thường muốn có thu nhập cao ngay từ khi vào nghề, trong khi sơn mài phải “nuôi” đam mê lâu dài. Chưa kể, sản phẩm truyền thống còn cần đủ sức cạnh tranh với các dòng sản phẩm công nghiệp giá rẻ nên ngày càng ít người trẻ theo nghề”.

Tương tự, tại làng nghề dệt lụa Vạn Phúc (phường Hà Đông), nếu như năm 2001, cả làng có 500 máy dệt thì hiện chỉ còn khoảng 300 máy hoạt động. Chủ tịch Hiệp hội làng nghề dệt lụa Vạn Phúc Phạm Khắc Hà chia sẻ: “Nhiều người bỏ nghề dệt lụa chuyển sang các nghề khác có thu nhập cao hơn. Những người giữ nghề hiện chủ yếu đều lớn tuổi”.

Dưới góc độ của nhà nghiên cứu xã hội, TS Tôn Gia Hóa, Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam nhận định: “Đa số lao động làng nghề hiện nay thuộc khu vực phi chính thức, không có hợp đồng lao động, không được bảo đảm các chế độ an sinh xã hội. Điều này khiến nghề truyền thống kém hấp dẫn đối với người trẻ bởi họ có xu hướng tìm kiếm môi trường làm việc ổn định, có bảo hiểm và cơ hội phát triển rõ ràng”.

Gỡ “nút thắt” cho đào tạo nghề truyền thống

Việc dạy nghề tại các làng nghề phần lớn theo cách cầm tay chỉ việc hoặc tổ chức lớp học ngắn ngày nên hiệu quả chưa cao. Việc dạy nghề truyền thống ở một số trường đào tạo nghề cũng chưa gắn với nhu cầu thực tế, nhiều người học xong không tìm được việc hoặc nơi tiếp nhận phải đào tạo lại… Trong bối cảnh hội nhập, cạnh tranh mạnh mẽ, nhu cầu phải có đội ngũ nhân lực với tay nghề tinh xảo để làm ra các sản phẩm phong phú về mẫu mã, bảo đảm chất lượng, có khả năng cạnh tranh trên thị trường được đặt ra ngày càng cấp thiết.

Ngày 16-4-2026, UBND thành phố Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 155/KH-UBND thực hiện Chương trình hỗ trợ phát triển thị trường lao động thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030, trong đó đặt ra mục tiêu phấn đấu tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt từ 75% đến 80%.

Để thực hiện được mục tiêu trên, các địa phương, làng nghề cần đổi mới tư duy đào tạo. “Thay vì đào tạo dàn trải, các chương trình dạy nghề cần bám sát nhu cầu thực tế của từng làng nghề, từng nhóm sản phẩm. Các đơn vị, địa phương nên phối hợp với các hiệp hội nghề nghiệp, doanh nghiệp để xây dựng khung đào tạo linh hoạt, trong đó chú trọng kỹ năng thực hành, thiết kế mẫu mã, quản trị sản xuất và đặc biệt là kỹ năng kinh doanh trong môi trường số. Đây chính là điểm yếu của nhiều lao động làng nghề hiện nay khi sản phẩm tốt nhưng khó tiếp cận thị trường rộng lớn”, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội Hà Thị Vinh nhận định.

Bên cạnh đó, giải pháp đẩy mạnh liên kết “ba nhà”: Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp cũng cần được chú trọng. “Các cơ sở đào tạo nghề cần trở thành “cầu nối” giữa nghệ nhân và thị trường lao động thay vì hoạt động rời rạc như hiện nay. Việc đưa nghệ nhân vào giảng dạy cần được thể chế hóa bằng cơ chế linh hoạt, giảm bớt rào cản về thủ tục hành chính. Khi nhìn thấy cơ hội việc làm rõ ràng, người trẻ sẽ mạnh dạn theo nghề”, TS Tôn Gia Hóa, Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam nêu quan điểm.

Quyết định số 282/QĐ-UBND của UBND thành phố về việc phê duyệt Đề án tổng thể phát triển làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định rõ mục tiêu: Bảo tồn và phát triển làng nghề gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, nâng cao thu nhập cho người dân. Trong đó, công tác đào tạo nghề, truyền nghề và nhân cấy nghề được xem là nhiệm vụ trọng tâm.

Thành phố Hà Nội xác định chuyển đổi số là “đòn bẩy” trong đào tạo nghề. Các lớp học cần tích hợp kiến thức về thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm trên nền tảng số. Nghệ nhân Đỗ Văn Cường, Chủ tịch Hội làng nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ Thiết Úng (xã Thư Lâm) cho rằng: “Nếu được trang bị kỹ năng này từ sớm, lao động trẻ sẽ có thêm động lực gắn bó với nghề, bởi họ không chỉ là người thợ mà còn có thể trở thành “người kinh doanh sáng tạo”.

Cùng với đó, cần đưa giáo dục nghề truyền thống vào trường học. Theo Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề cơ khí 1 Phạm Quang Vinh, việc tổ chức các chương trình trải nghiệm, hướng nghiệp tại các làng nghề cho học sinh phổ thông sẽ giúp các em hiểu hơn về giá trị của nghề, từ đó hình thành tình yêu và ý thức gìn giữ. Đây cũng là cách để “ươm mầm” nguồn nhân lực kế cận ngay từ sớm.

Luật Việc làm số 74/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, công nhận cả kỹ năng không chính quy và định hướng phát triển theo nhu cầu cụ thể của người sử dụng lao động. Theo đó, thành phố khuyến khích nghệ nhân mở rộng đào tạo, chia sẻ bí quyết nghề; đi kèm chính sách tôn vinh, đãi ngộ xứng đáng. Khi thu nhập được cải thiện và người lao động có thể sống được bằng nghề, đó sẽ là yếu tố then chốt quyết định thành công của chính sách đào tạo nghề truyền thống.

Hiền Phương