Đánh thức nguồn lực văn hóa: Từ chính sách đến hành động của Hà Nội

Từ những chủ trương mang tính chiến lược như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đến các chương trình hành động cụ thể của thành phố Hà Nội, văn hóa đang được đặt vào vị trí trung tâm trong mọi lĩnh vực của đời sống đô thị. Những chuyển động từ không gian di sản đến các hoạt động sáng tạo cho thấy rõ hành trình đưa văn hóa từ chính sách vào thực tiễn, tạo nền tảng cho phát triển bền vững của Thủ đô.

Lẽ hội văn hóa tại phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm. Ảnh: Thanh Hải

Văn hóa, từ nền tảng tinh thần đến trụ cột phát triển

Hà Nội, mảnh đất nghìn năm văn hiến, từ lâu đã được nhìn nhận là nơi hội tụ, kết tinh các giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Những biểu tượng như Khuê Văn Các, Tháp Rùa hay các công trình đương đại không chỉ mang ý nghĩa lịch sử, mà còn là đại diện cho bản sắc Việt Nam. Trên nền tảng đó, thành phố Hà Nội đang từng bước chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển mới.

Điểm nhấn quan trọng trong quá trình này là việc Hà Nội tiên phong ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU về phát triển công nghiệp văn hóa, một bước đi thể hiện rõ tư duy phát triển mới, đưa văn hóa từ vị trí “hậu cần tinh thần” trở thành một động lực kinh tế.

Phân tích sâu hơn về tư duy này, tại chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề “Hà Nội: Văn hóa là trung tâm trong chiến lược phát triển” do Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội thực hiện tối 29-3, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội cho rằng, Nghị quyết 80-NQ/TW đã tạo ra bước đột phá trong nhận thức về vai trò của văn hóa. Theo đó, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà được xác định là nền tảng cho sự phát triển toàn diện của xã hội, gắn với các lĩnh vực chính trị, kinh tế, giáo dục.

“Văn hóa được đặt ngang hàng với các trụ cột như kinh tế, quốc phòng, ngoại giao và giữ vai trò trung tâm trong quá trình phát triển đất nước. Khi văn hóa ở vị trí trung tâm, việc đầu tư và quan tâm tới lĩnh vực này phải được nâng lên tương xứng”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Không dừng lại ở đó, văn hóa còn được coi là “hệ điều tiết” cho sự phát triển, giúp bảo đảm sự cân bằng giữa tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững. Đây chính là điểm mới mang tính chiến lược, thể hiện tầm nhìn dài hạn trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Trên thực tế, những định hướng này đang dần được cụ thể hóa tại Hà Nội. Thành phố đã ban hành Chương trình hành động số 08 -CTr/TU của Thành ủy và Kế hoạch số 123 của UBND thành phố Hà Nội nhằm triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW một cách đồng bộ, bài bản.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long, việc ban hành nhanh chóng các chương trình, kế hoạch hành động cho thấy sự quyết liệt của thành phố trong việc đưa chủ trương vào thực tiễn. Đồng thời, Hà Nội cũng nhận được sự phối hợp, hỗ trợ từ các bộ, ngành Trung ương trong quá trình triển khai, bảo đảm hiệu quả và chất lượng.

Từ những định hướng lớn đến hành động cụ thể, có thể thấy Hà Nội đang từng bước xác lập một cách tiếp cận mới: Phát triển văn hóa không chỉ để gìn giữ bản sắc, mà còn để tạo động lực cho tăng trưởng và nâng cao chất lượng sống. Không chỉ dừng lại ở định hướng vĩ mô, việc xác lập văn hóa là trụ cột còn mở ra yêu cầu thay đổi trong cách phân bổ nguồn lực. Nếu trước đây đầu tư cho văn hóa thường mang tính bổ trợ, thì nay cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho phát triển lâu dài.

Theo ông Phạm Tuấn Long, điều này đòi hỏi sự tham gia mạnh mẽ hơn của cả khu vực công và tư, từ xây dựng thiết chế văn hóa, phát triển không gian sáng tạo đến thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa. Khi nguồn lực được khơi thông đúng hướng, văn hóa không chỉ góp phần làm giàu đời sống tinh thần, mà còn trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế và nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô.

Trình diễn áo dài “Hành trình 30 năm tôn vinh di sản áo dài Việt Nam” tại di tích số 40 Lãn Ông. Ảnh: David Minh Đức

Đưa văn hóa vào đời sống, từ không gian di sản đến trải nghiệm sáng tạo

Nếu chính sách là “điểm khởi đầu”, thì việc đưa văn hóa vào đời sống chính là thước đo hiệu quả của các chủ trương đó. Tại Hà Nội, những chuyển động này đang hiện diện ngày càng rõ nét. Giữa lòng phố cổ, những mái đình, ngôi đền, hội quán xưa, từng là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, đang được “đánh thức” với diện mạo mới. Không còn là những không gian tĩnh, các di tích dần trở thành nơi diễn ra các hoạt động văn hóa sống động, kết nối truyền thống với đời sống đương đại.

Theo PGS.TS Trần Thị Lan, nguyên Giảng viên Đại học Quốc gia Hà Nội, khu phố cổ Hà Nội đang có những chuyển biến đáng mừng khi các giá trị di sản được "thổi vào hơi thở" đương đại. Truyền thống không chỉ được gìn giữ, mà còn được sáng tạo, làm mới để phù hợp với đời sống hôm nay, tạo nên sự hài hòa giữa quá khứ và hiện tại.

Thực tế cho thấy, nhiều không gian di sản đã trở thành điểm đến của các hoạt động nghệ thuật, từ triển lãm đến biểu diễn. Những làn điệu ca trù, hát xẩm, chèo được cất lên trong chính không gian đình, đền không chỉ giúp nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng, mà còn khơi dậy giá trị cộng đồng vốn có.

Ông Eric Soulier (Tham tán Hợp tác và hoạt động văn hóa, Giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam) đánh giá cao cách Hà Nội tận dụng không gian di sản để tạo ra đối thoại giữa nghệ thuật đương đại và truyền thống. Chính bối cảnh giàu tính lịch sử đã giúp các tác phẩm nghệ thuật có thêm chiều sâu và khả năng kết nối hiện tại với quá khứ.

Ở góc độ quản lý, bà Ngô Thị Thùy Dương, Trưởng ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội cho rằng, phát huy di sản không chỉ dừng lại ở tu bổ kiến trúc, mà cần “thổi hồn” bằng các hoạt động văn hóa. Khi âm nhạc truyền thống được đưa vào di tích và thu hút sự tham gia của cộng đồng, các thiết chế như đình làng sẽ phát huy đúng chức năng kết nối xã hội.

Quan điểm này cũng được Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long nhấn mạnh khi nói về việc chuyển đổi các công trình công cộng thành không gian văn hóa. Theo ông, việc lựa chọn phương án chuyển đổi phải dựa trên giá trị lịch sử, chức năng ban đầu của công trình, đồng thời có sự tham gia của các nhà thiết kế, nghệ sĩ để tạo ra nội dung mới phù hợp.

Một điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong cách tiếp cận của công chúng, đặc biệt là giới trẻ, đối với di sản. Thay vì chỉ tham quan, chiêm ngưỡng, nhiều người đã chủ động tìm kiếm trải nghiệm, tương tác và sáng tạo trên nền tảng di sản. Điều này đặt ra yêu cầu mới cho các nhà quản lý và người làm văn hóa: không chỉ bảo tồn mà còn phải “kể lại câu chuyện di sản” theo cách hấp dẫn, gần gũi hơn. Khi di sản trở thành một phần của đời sống, được cảm nhận bằng nhiều giác quan và hình thức thể hiện, giá trị văn hóa sẽ được lan tỏa tự nhiên và bền vững hơn.

Cùng với đó, sự kết hợp giữa văn hóa và công nghệ, từ 3D mapping đến thực tế ảo, đang mở ra những trải nghiệm mới, đặc biệt với giới trẻ. Từ “di sản tĩnh”, Hà Nội đang từng bước biến di sản thành “tài sản sống”, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và lan tỏa sức mạnh mềm.

Lễ hội áo dài du lịch Hà Nội.

Từ “nói" đến “làm”: Tháo gỡ điểm nghẽn, tạo chuyển động thực chất

Dù đã có nhiều chuyển biến tích cực, việc đưa văn hóa vào thực tiễn vẫn còn không ít thách thức.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Phạm Tuấn Long, giai đoạn 2020-2025 chứng kiến nhiều thay đổi trong cách tiếp cận phát triển công nghiệp văn hóa. Nghị quyết số 09 -NQ/TU (ban hành năm 2022) về phát triển công nghiệp văn hóa đã mang lại những kết quả bước đầu, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút du lịch và nâng cao vai trò của văn hóa trong cơ cấu kinh tế.

Tuy nhiên, một số mô hình hiệu quả chưa được nhân rộng, kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng. Công tác truyền thông còn hạn chế, chưa tạo được sức lan tỏa đủ mạnh trong xã hội.

Ở góc độ rộng hơn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn chỉ ra một “điểm nghẽn” mang tính hệ thống: Khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn. “Chúng ta có nhiều nghị quyết đúng đắn, nhưng điều quan trọng là phải chuyển hóa thành hành động cụ thể, tạo ra kết quả rõ ràng trong đời sống”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Để khắc phục tình trạng “nói nhiều nhưng chuyển động còn chậm”, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, các nghị quyết cần được thể chế hóa nhanh thành luật pháp, chính sách cụ thể, đồng thời, phải có phân công rõ trách nhiệm, gắn với chỉ tiêu và kết quả theo từng giai đoạn. Đặc biệt, việc áp dụng các chỉ số đánh giá hiệu quả (KPI) sẽ giúp quá trình triển khai trở nên minh bạch, đo lường được và tạo áp lực thực thi. Khi đó, các chủ trương về văn hóa mới thực sự đi vào cuộc sống, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.

Một yếu tố quan trọng khác là con người. Như ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhận định, cần xây dựng đội ngũ làm văn hóa có tâm, có tầm để đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới.

Bên cạnh đó, theo TS Trần Thị Thủy, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, bản chất của công nghiệp văn hóa là sáng tạo, sáng tạo trên nền tảng các giá trị truyền thống để đưa di sản vào đời sống thường nhật. Đây chính là chìa khóa để văn hóa không bị “đóng khung”, mà trở thành nguồn lực sống động.

Bên cạnh đó, việc gắn phát triển văn hóa với nhu cầu của thị trường và đời sống xã hội cũng là yếu tố then chốt. Các sản phẩm văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi đáp ứng được nhu cầu của công chúng, đồng thời giữ được bản sắc riêng. Điều này đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa quản lý nhà nước và tính năng động của thị trường, giữa bảo tồn và sáng tạo. Khi cơ chế được hoàn thiện, môi trường thuận lợi được tạo dựng, các chủ thể sáng tạo sẽ có điều kiện phát huy tối đa năng lực, qua đó, hình thành hệ sinh thái văn hóa bền vững, đóng góp thiết thực vào sự phát triển chung của Thủ đô.

Rõ ràng, để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, từ chính sách, tổ chức thực hiện đến truyền thông và nguồn nhân lực. Từ những định hướng chính sách đến các hoạt động cụ thể trong đời sống, Hà Nội đang từng bước đánh thức nguồn lực văn hóa, không chỉ để gìn giữ bản sắc, mà còn để tạo động lực phát triển bền vững. Khi văn hóa thực sự thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống đô thị, đó cũng là lúc Hà Nội khẳng định vị thế của Thủ đô không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế, mà còn là trung tâm sáng tạo, lan tỏa giá trị Việt Nam trong thời đại mới.

Bảo Hân