Đảm bảo nước tưới tiêu và an toàn hồ đập trong mùa mưa lũ

Vừa đảm bảo nước cho đồng ruộng, vừa sẵn sàng các phương án chống lũ

Tháng Sáu, những đợt nắng nóng như đổ lửa. Nhiều dòng sông, mực nước rút cạn, lộ rõ những dải cát vàng phơi mình dưới nắng. Nhưng theo kinh nghiệm của người nông dân sau cái nóng oi ả chính là dấu hiệu cho những cơn mưa trút sắp sửa ập xuống.

Năm 2025, mưa bão làm hư hỏng 103 công trình thủy lợi, trong đó có 5 hồ chứa lớn và 98 công trình thủy lợi khác bị hư hỏng hoặc vùi lấp, gây thiệt hại hơn 80,2 tỷ đồng. Rút kinh nghiệm từ năm trước, năm nay Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn phải phối hợp chặt chẽ với các xã, rà soát lại các con đập, trạm bơm. Phương án vận hành hạ thấp mực nước hồ để đón lũ được tính toán chính xác; chuẩn bị vật tư, nhân lực, thiết bị dự phòng cho các vùng hạ du đập được đưa vào trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Bài toán đặt ra lúc này là làm sao để vừa giữ đủ nước trong hồ phục vụ tưới tiêu cho vụ mùa sắp tới, lại vừa phải xả đủ nước để các hồ chứa đón những đợt lũ ống, lũ quét bất thần?

Người dân xã Hòa An tham gia nạo nét kênh mương trước mùa mưa lũ.

Tại xóm 9 Bế Triều, xã Hòa An dọc theo tuyến kênh mương nội đồng trải dài hơn 5 km, hàng chục bà con nông dân đang khơi thông dòng chảy. Bà Nguyễn Thị Phần, Bí thư, Trưởng xóm 9 Bế Triều chia sẻ: Mỗi năm bà con đều tự giác ra quân nạo vét mương phai ít nhất 3 lần. Thời điểm này là lúc giao thời. Nước trong các hồ chứa đang rất hạn hẹp do đợt hạn hán kéo dài, nên phải nạo vét thật sạch, tiết kiệm từng giọt nước. Nhưng mặt khác, làm sạch kênh mương cũng là để chuẩn bị đón lũ. Nếu mưa lớn ập xuống, nước không thoát kịp sẽ trào lên bờ, gây sạt lở và tàn phá ruộng đồng.

Theo bà Phần, người dân không còn tâm lý "khoán trắng" việc thủy lợi cho nhà nước. Trong các cuộc họp xóm, cấp ủy, chính quyền xóm luôn nhắc nhở người dân phải thường xuyên đi thăm đồng, kiểm tra các dòng kênh. Chỉ cần phát hiện một vết nứt nhỏ trên bờ kênh hay một hốc đất có nguy cơ sạt lở, bà con sẽ báo ngay cho Công ty Thủy nông để kịp thời xử lý. Chính sự gắn kết, đồng lòng của những người nông dân đã tạo nên một mạng lưới "tai mắt" rải khắp các cánh đồng, giúp hệ thống thủy lợi được bảo đảm vận hành tốt.

Là đơn vị quản lý 6 trạm bơm, 8 hồ chứa, cùng hệ thống kênh mương trên 20 km, Trạm Thủy nông Hòa An đảm bảo vận hành hệ thống kênh mương phục vụ tưới tiêu cho 1.848 ha hai vụ. Tại trạm bơm trung tâm, những người kỹ thuật đang kiểm tra từng con ốc, tra dầu mỡ vào các bánh răng, thay thế một số thiết bị đã cũ; một số công nhân khác đang ngâm mình dưới dòng nước, dùng cưa tay và dây thừng để kéo những thân cây mắc kẹt ngay trước cửa xả của hồ đập.

Công nhân Trạm Thủy Nông Hòa An gia cố một số thiết bị đảm bảo an toàn trước mùa mưa lũ.

Ông Nông Văn Khởi, Trưởng Trạm Thủy Nông Hòa An cho biết: Trạm đã lên phương án tác chiến cho mùa mưa lũ năm này. Tất cả anh em được phân công trực luân phiên 24/24 giờ tại cả các công trình trọng yếu. Với những công trình xung yếu, nằm chênh vênh bên sườn đồi dễ có nguy cơ sạt lở, chúng tôi đưa bao tải và vật tư đến tập kết sẵn ngay tại chân công trình. Khi sự cố sạt lở xảy ra, anh em cùng bà con sẽ xúc đất tại chỗ để nắn dòng, hạn chế tối đa việc dòng lũ phá nát hệ thống kênh chính. Đối với vụ mùa 2026, nhờ việc nạo vét tốt từ đầu nguồn, lưu lượng nước từ sông Bằng Giang chảy vào các bể hút của trạm bơm hiện vẫn duy trì ổn định. Đối với các hồ chứa do trạm quản lý, mực nước hiện tại vẫn giữ được trên 70% so với dung tích thiết kế, đảm bảo cung cấp nước tưới cho đồng ruộng.

Cần quan tâm nâng cấp và kiên cố hóa hệ thống thủy lợi

Hiện Công ty TNHH MTV Thủy nông Cao Bằng đang quản lý, vận hành và khai thác tới 65 công trình thủy lợi. Trong đó có 19 hồ chứa, 20 trạm bơm, 26 đập dâng và mạng lưới kênh mương chính dài tới 674 km, đảm bảo tưới tiêu cho 11.000 ha đất nông nghiệp.

Hạn hán đầu mùa kéo dài khốc liệt hơn mọi năm. Dù gần đây có những cơn mưa đầu mùa, nhưng mực nước tại các sông suối và hồ chứa lớn trên toàn tỉnh vẫn ở mức báo động thấp. Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy nông tỉnh Trần Đức Minh chia sẻ: Hiện toàn tỉnh đang phải đối mặt với nguy cơ hạn hán, trong số 19 hồ chứa lớn do đơn vị quản lý, có tới 3 hồ chứa dung tích nước chỉ mới đạt từ 20 - 40%. Số hồ còn lại khá hơn một chút cũng chỉ đạt khoảng 50% dung tích thiết kế.

Lãnh đạo Công ty TNHH MTV Thủy Nông tỉnh kiểm tra hệ thống máy móc tại một số trạm bơm trên địa bàn xã Hòa An.

Trên thực tế, nhiều công trình đập dâng, hồ chứa được thiết kế và xây dựng từ thập kỷ trước, giờ đã xuống cấp nghiêm trọng chưa được nâng cấp tương xứng. Từ tháng 4/2026, các đoàn công tác của Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các xã đi kiểm tra tổng thể 19 công trình hồ chứa. Chỗ nào nứt nẻ, chỗ nào rò rỉ, công ty đều ghi nhận chi tiết. Đối với những hồ có nguy cơ mất an toàn cao, công ty đã gia cố mái đập thượng - hạ lưu bằng rọ đá; sử dụng công nghệ khoan phụt vữa bê tông áp lực cao để chống thấm các đập lớn; đồng thời kiểm tra, bảo dưỡng toàn bộ hệ thống cửa van, tràn xả lũ.

Để khắc phục hậu quả thiên tai năm 2025, công ty triển khai dự án nâng cấp sửa chữa 15 công trình thủy lợi bị hư hỏng nặng. Nhờ sự khẩn trương, đến giữa tháng 6/2026, cơ bản các công trình đã hoàn thiện, đảm bảo tưới tiêu cho vụ đông xuân và sẵn sàng khai thác các trạm bơm, cống xả để đón vụ mùa 2026. Công ty cũng đã triển khai các phương án ứng phó với lũ cho vùng hạ du. Nếu có mưa lũ, nước tràn qua thân đập hay có dòng thấm đục bất thường sẽ lập tức báo động, còi hú sơ tán dân ngay.

Phó Chủ tịch UBND xã Hòa An Chu Phương Thanh cho biết: Về lâu dài, để duy trì các hồ chứa và bảo đảm an toàn tuyệt đối, chính quyền địa phương rất mong ngành chuyên môn của tỉnh sớm tiến hành khảo sát, đo đạc tổng thể lại toàn bộ địa chất và lòng hồ. Từ đó, có cơ sở đề xuất Trung ương, tỉnh hỗ trợ kinh phí lớn nhằm nạo vét lòng hồ, kiên cố hóa và nâng cấp toàn diện các đập đất xung yếu.

Hoàng Ngơi