Đại hội XIV: Lựa chọn chiến lược về AI - Cơ hội đột phá của Việt Nam

GS. TSKH. Nguyễn Văn Tâm trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN.

Theo ông, thông điệp về một dân tộc “vươn mình” chỉ có thể chuyển hóa thành hiện thực khi được bảo chứng bằng mục tiêu rõ ràng, quyết tâm chính trị cao độ, phương pháp luận khoa học đúng đắn và đặc biệt là năng lực thực thi thực chất, hiệu quả. Trong bức tranh phát triển đó, khoa học-công nghệ mà, trọng tâm là AI đóng, vai trò hạt nhân then chốt. AI, không chỉ như một ngành công nghiệp mũi nhọn với tiềm năng giá trị cao, mà còn là nền tảng thúc đẩy năng lực cạnh tranh quốc gia, giúp Việt Nam tăng cường tính tự chủ và xác lập vị thế trong kỷ nguyên mới.

AI: Hạt nhân then chốt trong kỷ nguyên "vươn mình"

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Pháp, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm nhận định rằng, với những điều kiện khách quan và chủ quan đang hội tụ, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lịch sử để tạo ra bước đột phá thực chất dựa trên khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vấn đề cốt lõi, theo ông, không chỉ là nhận diện cơ hội, mà là lựa chọn đúng các ưu tiên chiến lược, dồn lực đủ mạnh và kiên trì thực hiện từng bước một cách bài bản, khoa học, nhằm biến khát vọng phát triển thành kết quả cụ thể và bền vững.

Theo Giáo sư Nguyễn Văn Tâm, AI hiện nay không còn là một lĩnh vực công nghệ đơn lẻ, mà đã trở thành công nghệ lõi, công nghệ hạt nhân và là công nghệ đột phá của thế kỷ XXI. Trong dòng chảy lịch sử, AI được xem là một bước ngoặt vĩ đại, mang tầm vóc tương đương với sự ra đời của máy in trong việc phổ biến tri thức, hay máy hơn nước, điện năng và internet trong việc tái định hình năng suất của nhân loại.

Tuy nhiên, mức độ tác động của AI còn sâu rộng và toàn diện hơn rất nhiều, bởi nó không chỉ thay đổi phương thức sản xuất hay giao tiếp, mà còn tái cấu trúc cách con người tư duy, học tập, làm việc. Xa hơn thế, AI đang tác động trực tiếp đến các giá trịtới văn hóa, xã hội, đời sống dân sinh và trở thành nhân tố then chốt làm xoay chuyển sâu sắc cục diện địa chính trị toàn cầu.

Chính vì vậy, AI đang trở thành một yếu tố trung tâm trong cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia. Ngày nay, sức mạnh và tầm ảnh hưởng của một quốc gia không chỉ được đo bằng lãnh thổ, dân số hay tài nguyên, mà ngày càng gắn chặt với năng lực công nghệ, đặc biệt là năng lực làm chủ các công nghệ nền tảng như AI. Trong bối cảnh đó, việc Đại hội XIV xác định khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực phát triển then chốt được Giáo sư Nguyễn Văn Tâm đánh giá là lựa chọn chiến lược đúng đắn và kịp thời.

Chiến lược làm chủ công nghệ lõi: Vượt qua sự phụ thuộc thụ động và tập trung vào các lĩnh vực đặc thù

Tuy nhiên, theo ông, mục tiêu đúng mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở phương pháp luận và năng lực thực thi. Một chiến lược phát triển hiệu quả cần được triển khai theo 3 bước rõ ràng: xác định mục tiêu đúng và đủ tầm; xây dựng phương pháp luận khoa học, có tính hệ thống và thông suốt; và tổ chức thực thi hiệu quả, trong đó con người và cơ chế giữ vai trò quyết định. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, chiến lược dù đúng cũng khó có thể tạo ra đột phá thực chất.

Giáo sư Nguyễn Văn Tâm cho rằng AI mang lại cơ hội đặc biệt cho các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Khác với nhiều ngành công nghiệp truyền thống đòi hỏi vốn lớn và tích lũy dài hạn, AI là lĩnh vực mà khoảng cách xuất phát điểm giữa các quốc gia chưa bị kéo giãn quá xa.

Với Việt Nam, ông nhấn mạnh những lợi thế đặc thù như truyền thống toán học tốt, tinh thần cần cù, bền bỉ, cùng một thế hệ trẻ có khả năng tiếp thu nhanh tri thức mới. Đây là những yếu tố nền tảng rất phù hợp với yêu cầu phát triển AI - lĩnh vực đòi hỏi tư duy toán học vững chắc, khả năng trừu tượng cao và sự kiên trì trong nghiên cứu.

Theo Giáo sư Nguyễn Văn Tâm, để tận dụng được lợi thế này, Việt Nam cần đặc biệt chú trọng phát triển toán học ở trình độ cao hơn, không chỉ dừng ở toán học phổ thông hay các kỹ thuật mang tính “mẹo”, mà cần hướng tới toán học nền tảng và toán cao cấp, gắn với tư duy dài hạn và các ứng dụng chiến lược. Nếu có định hướng đúng trong giáo dục và đào tạo, Việt Nam hoàn toàn có khả năng xây dựng được một vị thế vững chắc trên bản đồ AI của thế giới trong trung và dài hạn.

Một luận điểm xuyên suốt được Giáo sư Nguyễn Văn Tâm nhấn mạnh là: phát triển AI không thể chỉ dừng ở việc sử dụng các công nghệ, mô hình sẵn có từ bên ngoài, mà phải hướng tới làm chủ công nghệ lõi. Theo ông, trong vòng 10-20 năm tới, nếu Việt Nam đặt mục tiêu rõ ràng, có cách làm khoa học và kiên trì thực hiện, hoàn toàn có thể phát triển được các công nghệ AI cốt lõi của riêng mình. Điều quan trọng là phải xác định đúng những lĩnh vực ưu tiên, tránh dàn trải nguồn lực.

Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm cho rằng Việt Nam cần tập trung trước hết vào những lĩnh vực mang tính đặc thù, nơi việc phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ông lấy ví dụ các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến con người như y tế, sức khỏe, dữ liệu sinh học, di truyền, cũng như các vấn đề an toàn và bảo mật.

Theo ông, dữ liệu là yếu tố sống còn của AI, trong khi dữ liệu về con người và xã hội của mỗi quốc gia có những đặc thù rất khác nhau. Việc áp dụng máy móc các mô hình từ bên ngoài không chỉ kém hiệu quả mà còn có thể dẫn tới những hệ lụy khó lường trong dài hạn.

Ở góc độ ứng dụng, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm đánh giá AI có tiềm năng rất lớn trong lĩnh vực y tế tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh hệ thống bệnh viện đang chịu áp lực quá tải và nguồn nhân lực y tế còn hạn chế. Theo ông, AI, nếu được triển khai đúng cách, có thể hỗ trợ giải quyết nhiều bài toán khó, từ chẩn đoán, điều trị đến quản lý hệ thống y tế. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực cần được tiếp cận hết sức thận trọng, dựa trên cơ sở khoa học vững chắc và khuôn khổ đạo đức rõ ràng, không thể áp dụng một cách giản đơn hay chạy theo trào lưu.

Bên cạnh y tế, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm đặc biệt lưu ý tới khía cạnh văn hóa và xã hội trong phát triển AI. Khi các thế hệ trẻ ngày càng tiếp cận tri thức thông qua các hệ thống AI toàn cầu, nguy cơ sai lệch về nhận thức, giá trị và bản sắc văn hóa là điều không thể xem nhẹ. Vì vậy, phát triển AI không chỉ là bài toán công nghệ, mà còn là bài toán liên ngành, đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia về khoa học xã hội, nhân văn và văn hóa.

Kết hợp tinh hoa Đông - Tây: Hướng đi đột phá

Một điểm nhấn quan trọng trong trao đổi của Giáo sư Nguyễn Văn Tâm là cách tiếp cận AI từ góc độ bản chất của trí tuệ con người. Theo ông, AI về bản chất là “tấm gương” phản chiếu trí tuệ con người. Do đó, muốn phát triển AI một cách sâu sắc, cần hiểu thấu đáo các cơ chế nhận thức, tâm lý và hành vi của con người. Ông cho rằng khoa học hiện đại phương Tây rất mạnh trong việc nghiên cứu và quan sát thế giới bên ngoài, nhưng không phải lúc nào cũng là phương pháp tối ưu để khám phá thế giới bên trong của con người-một hệ thống gần như khép kín, nơi việc quan sát có thể làm thay đổi bản chất của đối tượng.

Từ góc nhìn đó, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm cho rằng phương Đông, trong đó có Việt Nam, sở hữu những di sản triết lý và trí tuệ đã được đúc kết qua hàng nghìn năm. Nhiều khái niệm mà khoa học nhận thức hiện đại phương Tây mới bắt đầu chứng minh và hệ thống hóa thực chất đã được phương Đông tiếp cận từ rất sớm. Nếu biết kết hợp một cách hài hòa giữa phương pháp khoa học hiện đại của phương Tây và tinh hoa trí tuệ phương Đông, Việt Nam có thể mở ra những hướng tiếp cận mới, mang tính đột phá trong nghiên cứu và phát triển AI.

Đào tạo nhân lực tinh hoa và kết nối trí thức năm châu

GS. TSKH. Nguyễn Văn Tâm hiện là Chủ nhiệm khoa Khoa học máy tính, Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo (AI), Học Viện Bách khoa Paris (IP Paris).

Bàn về đào tạo nhân lực, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm khẳng định đây là nền tảng cốt lõi để phát triển các công nghệ mũi nhọn. Theo ông, để làm chủ công nghệ lõi, đặc biệt là AI, không thể chỉ dựa vào đào tạo bậc đại học, mà cần tập trung mạnh vào đào tạo sau đại học, nhất là trình độ thạc sĩ và tiến sĩ. Thực tế cho thấy, tại các trung tâm nghiên cứu và phát triển công nghệ lõi hàng đầu thế giới, lực lượng chủ chốt làm nghiên cứu và phát triển đều là những nhà khoa học có trình độ tiến sĩ.

Từ kinh nghiệm cá nhân, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm đề xuất Việt Nam cần kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo trong nước và đào tạo ở nước ngoài. Việc gửi sinh viên, nghiên cứu sinh ra nước ngoài nên được tổ chức theo nhóm, nhằm hình thành các tập thể có chung nền tảng đào tạo, phương pháp làm việc và tư duy khoa học, qua đó nâng cao hiệu quả hợp tác khi trở về nước. Đồng thời, cần lựa chọn đúng các cơ sở đào tạo thực sự xuất sắc, nơi khuyến khích tư duy sáng tạo và nghiên cứu mang tính đột phá.

Bên cạnh đào tạo, môi trường làm việc và điều kiện vật chất-tinh thần cũng là yếu tố then chốt đối với nhà khoa học. Nghiên cứu công nghệ lõi đòi hỏi thời gian dài, sự tập trung cao độ và một không gian học thuật có tính tự do. Vì vậy, chính sách thu hút và sử dụng nhân tài cần tập trung vào việc tạo dựng môi trường làm việc thuận lợi, bảo đảm đời sống cơ bản để nhà khoa học có thể toàn tâm toàn ý cho nghiên cứu.

Liên quan đến việc huy động nguồn lực trí thức người Việt ở nước ngoài, Giáo sư Nguyễn Văn Tâm cho rằng tiềm năng là rất lớn, trong khi hình thức hợp tác hiện nay đã linh hoạt hơn nhiều nhờ sự phát triển của công nghệ. Không nhất thiết phải yêu cầu các nhà khoa học về nước làm việc toàn thời gian ngay từ đầu; thay vào đó, có thể triển khai các mô hình hợp tác từ xa, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, tham gia giảng dạy, xây dựng chương trình đào tạo và từng bước mở rộng hợp tác khi điều kiện chín muồi.

Nhìn tổng thể, theo Giáo sư Nguyễn Văn Tâm, với những điều kiện khách quan và chủ quan đang hội tụ, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lịch sử để tạo ra bước đột phá thực chất dựa trên khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vấn đề còn lại là lựa chọn đúng ưu tiên, dồn lực đủ mạnh và kiên trì thực hiện từng bước, để khát vọng phát triển sớm trở thành hiện thực trong kỷ nguyên mới.

Bài, ảnh: Hữu Chiến - Đào Dũng (P/V TTXVN tại Pháp)