Cuộc đại thanh trừng của AI

AI ngày càng đóng vai trò quan trọng trong công việc. Ảnh minh họa: Mikhail Nilov/Pexels.

Với Josh Anderson, một chuyên gia tư vấn phần mềm có 25 năm kinh nghiệm lập trình, những tuần đầu tiên làm việc với AI giống như “phép màu”. Tháng 6-8/2025, Anderson livestream trên YouTube về quá trình xây dựng một sản phẩm phần mềm mà không cần tự viết bất kỳ dòng code nào.

Ứng dụng mang tên Road Trip Ninja, giúp các gia đình tìm điểm dừng chân đáng tin cậy trên các chuyến đi dài, với nhà vệ sinh sạch sẽ, đồ ăn ổn và không gian vui chơi cho trẻ em. Người dùng có thể đánh giá các địa điểm dọc tuyến đường, giúp hành trình trở nên dễ dàng hơn.

Khi để AI xây dựng ứng dụng, các tính năng xuất hiện chỉ trong vài phút. Tiến độ phát triển rất nhanh. Tuy nhiên, khi dự án kéo dài vài tuần và quy mô code tăng lên khoảng 100.000 dòng, tốc độ bắt đầu chậm lại.

Việc trao đổi với chatbot kéo dài từ vài phút lên hàng giờ, các kế hoạch dần lệch khỏi thời gian tiêu chuẩn ban đầu. Việc sửa lỗi trở thành một “cuộc vật lộn không hồi kết”. Khi Anderson quay lại tự chỉnh sửa code, anh nhận ra một thay đổi khác. Mức độ tự tin của anh hoàn toàn giảm sút.

Khoảnh khắc này phản ánh một rủi ro mà ngày càng nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo: AI đang âm thầm làm suy giảm kỹ năng của con người, theo Business Insider.

AI có khả năng làm suy giảm kỹ năng của người lao động. Ảnh minh họa: Christina Morillo/Pexels.

Ảo tưởng về năng lực

Anderson không phải trường hợp cá biệt. Khi hệ thống Claude của Anthropic gặp sự cố, nhiều lập trình viên cho biết gặp khó khăn trong quá trình thực hiện công việc. Một người dùng mạng xã hội viết: “Khi Claude ngừng hoạt động, bạn mới nhận ra mình đã ‘thuê ngoài’ một nửa bộ não”.

Những tình huống này cho thấy một thay đổi đang diễn ra. AI giúp tăng năng suất nhưng đồng thời làm suy yếu kỹ năng của người lao động.

John Nosta, nhà sáng lập tổ chức nghiên cứu công nghệ Nosta Lab, gọi đây là “tác dụng phụ của AI”, chỉ tình huống hiệu suất cao che giấu sự suy giảm năng lực. “Kỹ năng thực tế có thể giảm xuống dưới mức cơ bản”, ông nói.

AI cung cấp câu trả lời nhanh và hoàn chỉnh, khiến con người đánh giá sai, tự thổi phồng năng lực của bản thân. Một vấn đề khác là AI đảo ngược cách tư duy tự nhiên của con người. Thông thường, con người đi từ bối rối, khám phá, thực hiện rồi mới đến tự tin. AI lại đưa ra câu trả lời ngay từ đầu.

Trong môi trường làm việc, sự trôi chảy thường bị nhầm lẫn với năng lực thực sự. Rebecca Hinds, Giám đốc Work AI Institute tại Glean, cho rằng AI tạo ra “ảo giác về chuyên môn”. Việc phân biệt giữa kiến thức của con người và kết quả từ công nghệ ngày càng trở nên khó khăn.

Nghiên cứu của bà chỉ ra 2 kịch bản. Nếu sử dụng có chủ đích, đặc biệt trong lĩnh vực người lao động đã có nền tảng, AI có thể tạo ra “lợi tức nhận thức”, giúp tiết kiệm thời gian và cải thiện phán đoán.

Ngược lại, nếu dùng như lối tắt, AI tạo ra “nợ nhận thức”, khiến con người nhanh hơn nhưng kỹ năng dần suy giảm. Sự khác biệt nằm ở việc AI hỗ trợ tư duy hay thay thế nó.

John Nosta, người sáng lập NostaLab, cho biết trí tuệ nhân tạo có thể thúc đẩy năng suất trong khi âm thầm làm suy giảm các kỹ năng. Ảnh: John Nosta.

Nguy cơ với người mới đi làm

Rủi ro mất kỹ năng trở nên rõ rệt đối với những nhân sự ở giai đoạn đầu sự nghiệp. Trước đây, các vị trí junior là nơi rèn luyện kỹ năng phân tích vấn đề, sửa lỗi và bảo vệ quan điểm. Nếu thiếu trải nghiệm này, người lao động có thể trông giỏi nhưng không có nền tảng thực sự.

Jan Tegze, tác giả sách về tìm việc và AI, cho rằng: “Phần lớn người đi làm hiện nay đã có nền tảng trước khi AI xuất hiện. Rủi ro nằm ở những người chưa từng xây dựng nền tảng đó”.

Ben Eubanks, Giám đốc nghiên cứu tại Lighthouse Research & Advisory, cho rằng AI gia tăng khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành. Điều này khiến người trẻ khó xây dựng khả năng thích nghi và sự bền bỉ.

Đồng thời, một số doanh nghiệp cũng góp phần củng cố xu hướng trên. Nhân viên ngày càng được đánh giá dựa trên mức độ sử dụng AI, ưu tiên tốc độ và sản lượng hơn là hiểu biết sâu sắc.

Ashley Herd, CEO của Manager Method, cho biết việc đưa tiêu chí sử dụng AI vào đánh giá hiệu suất gia tăng trong 6 tháng gần đây, đặc biệt ở các công ty công nghệ.

Tuy nhiên, rắc rối sẽ xuất hiện khi sự cố xảy ra hoặc nhân viên phải tự giải quyết vấn đề, theo Sara Gutierrez - Giám đốc khoa học tại SHL.

Điều này khiến một số lãnh đạo phải suy nghĩ lại về việc đào tạo. Mehdi Paryavi, CEO International Data Center Authority, cho rằng doanh nghiệp có thể cần những “phòng gym tinh thần” - nơi nhân viên luyện tập giải quyết vấn đề mà không dùng AI.

Linh Vũ