Cuộc chiến của Mỹ đã mang lại vị thế mới cho Iran như thế nào?

Iran đang bước ra khỏi cuộc chiến với một vị thế khác. Ảnh: X Screengrab

Từ tuyên bố chiến thắng đến thực tế hậu chiến

Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố “chiến thắng hoàn toàn và tuyệt đối” vào đầu tháng 3/2026. Nhưng đến tháng 6/2026, bức tranh đã hoàn toàn thay đổi. Điều này cũng không mới, cũng không lạ. Những người Mỹ nắm quyền lực thường tuyên bố chiến thắng đúng vào thời điểm hậu quả thực sự của chiến tranh mới bắt đầu tích tụ.

Chủ nghĩa hiện thực trong chính sách đối ngoại Mỹ - của những nhà ngoại giao như George Kennan, Hans Morgenthau - đã cảnh báo chính xác về điều này. Họ cho rằng các quốc gia có lợi ích quốc gia bắt nguồn từ địa lý, lịch sử và nhân khẩu học - những thứ không thể bị xóa bỏ bằng bom đạn. Họ cảnh báo rằng Iran - một nền văn minh kéo dài ba thiên niên kỷ với dân số 90 triệu người và vị trí chiến lược nằm trên tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới - không phải là vấn đề có thể giải quyết bằng các chiến dịch không kích.

Các quốc gia Ảrập vùng Vịnh hiểu điều đó. Vì vậy họ đã từ chối cho Washington sử dụng không phận và công khai phản đối cuộc chiến ở mức độ hiếm thấy. Họ sống cạnh Iran. Họ không thể nhầm lẫn giữa một đối thủ tạm thời suy yếu với một đối thủ đã bị đánh bại vĩnh viễn. Họ hiểu rằng Iran hậu chiến, bất kể cấu trúc nội bộ ra sao, vẫn sẽ tồn tại vào sáng hôm sau và họ sẽ phải thương lượng điều kiện chung sống với Tehran rất lâu sau khi các tàu sân bay Mỹ rời đi.

Những tính toán sai lầm dẫn tới kết quả này không phải thất bại tình báo theo nghĩa hẹp. Theo phần lớn đánh giá, tình báo đã khá chính xác về năng lực quân sự của Iran, độ bền của hệ thống tên lửa phân tán và sự chuẩn bị của IRGC cho một chiến dịch kéo dài. Thất bại nằm ở chính trị và chiến lược - thất bại trong phán đoán ở cấp cao nhất.

Sống sót - chiến lược hiệu quả nhất trước siêu cường

Washington đã tự thuyết phục rằng sự kiềm chế của Iran trong các năm 2024-2025 là dấu hiệu của yếu kém. Nhưng như trên thực tế, đó thực chất là dấu hiệu của sự kiên nhẫn.

Lãnh đạo Iran đã nghiên cứu cuộc chiến Iraq năm 2003 và can thiệp Libya năm 2011. Họ đi tới kết luận rằng các chiến dịch quân sự của Mỹ tại khu vực thường rất nhanh trong giai đoạn mở đầu nhưng ngày càng mất mục đích về sau; vì vậy chiến lược tối ưu của bên bị nhắm tới là sống sót qua đòn tấn công đầu tiên, bảo toàn năng lực và chờ ý chí chính trị của Mỹ suy giảm. Đây là logic chiến lược của gần như mọi chiến dịch phi đối xứng thành công trong nửa thế kỷ qua.

Những hệ quả hiện nay trên khắp Trung Đông hoàn toàn có thể dự đoán được. Uy tín của Mỹ với các đối tác vùng Vịnh đã suy giảm nghiêm trọng - không phải vì Mỹ phát động chiến tranh, mà vì họ phát động chiến tranh bất chấp phản đối công khai của các nước này, gây thiệt hại kinh tế rồi cuối cùng không đạt được các mục tiêu từng hứa hẹn.

Một Iran mới bước ra từ chiến tranh

Giờ đây chúng ta đang sống trong hậu quả của vòng lặp thảm họa mới nhất này và bức tranh đang dần trở nên rõ ràng: Iran đã bước ra khỏi cuộc chiến năm 2026 không phải như một quốc gia bị phá vỡ mà là cường quốc nổi trội nhất tại Vịnh Ba Tư.

Các giáo sĩ mà Tổng thống Trump từng tuyên bố sẽ loại bỏ khỏi vũ đài quyền lực đúng là đã bị thay thế, nhưng bởi một tầng lớp lãnh đạo quân sự cứng rắn hơn, trẻ hơn và có năng lực hơn dưới sự dẫn dắt của tân Đại giáo chủ Mojtaba Khamenei cùng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), những người đã từ bỏ tâm thế phòng thủ mang tính thần quyền của thế hệ sáng lập để chuyển sang tư duy tính toán chiến lược lạnh lùng của một nhà nước hiểu rằng mình đã sống sót - và hiểu rõ mình đã sống sót khỏi điều gì.

Đây không còn là Iran từng ký thỏa thuận JCPOA. Đây là một Iran đã đi qua chiến tranh và giành “chiến thắng”. Cần làm rõ “chiến thắng” ở đây nghĩa là gì, bởi những người bảo vệ Washington sẽ phản đối cách dùng từ này. Iran không chiến thắng theo nghĩa đánh bại Mỹ trên chiến trường - không ai nói IRGC đã đánh tan Hạm đội 7. Iran chiến thắng theo nghĩa chiến lược quan trọng hơn: họ bảo toàn được chế độ, chứng minh khả năng phục hồi của năng lực quân sự và công nghiệp, làm suy yếu ý chí chính trị của đối thủ trong việc tiếp tục chiến dịch và bước ra với tính chính danh cao hơn trong nước cùng uy tín lớn hơn trên toàn khu vực.

Iran sống sót sau nỗ lực loại bỏ bộ máy lãnh đạo. Họ tái thiết lực lượng tên lửa nhanh hơn dự đoán. Và giờ đây, trên thực tế, họ kiểm soát eo biển Hormuz theo cách tạo cho mình đòn bẩy với nền kinh tế toàn cầu mà sự hiện diện hải quân của Mỹ khó có thể vô hiệu hóa.

Tầng lớp lãnh đạo mới của Iran đã rút ra bài học từ cuộc chiến với sự tỉnh táo thường xuất hiện sau khi cận kề cái chết. Họ từ bỏ kiểu chống Mỹ mang tính biểu tượng của thời kỳ cố lãnh tụ Khomeini và thay bằng một định hướng thực dụng hơn: răn đe bằng năng lực thay vì bằng khẩu hiệu. Thế hệ mới điều hành Cộng hòa Hồi giáo không lên nắm quyền để bảo vệ một cuộc cách mạng. Họ lên nắm quyền bằng việc điều hành một nhà nước vừa sống sót sau nỗ lực hủy diệt của một siêu cường.

Bài học luôn bị bỏ qua

Nhà nghiên cứu Leon Hadar cho biết, ông đã viết về Trung Đông và chính sách đối ngoại Mỹ suốt bốn thập kỷ. Trong thời gian đó, ông chứng kiến Washington liên tục lặp lại cùng một sai lầm: nhầm lẫn giữa mong muốn về kết quả với phân tích cần thiết để đạt được kết quả; nhầm lẫn giữa ưu thế quân sự với ảnh hưởng chính trị.

Nếu câu hỏi chiến lược được đặt ra nghiêm túc từ đầu, câu trả lời sẽ hướng tới ngoại giao, kiềm chế và quản trị cạnh tranh với Iran thay vì tìm cách loại bỏ nước này khỏi bàn cờ khu vực. Nhưng thay vào đó, nước Mỹ có một cuộc chiến. Và giờ đây, khi nhìn lại Trung Đông hậu chiến - với tầng lớp lãnh đạo mới của Iran được củng cố, uy tín khu vực tăng cao, khả năng kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược lớn hơn và ảnh hưởng của Mỹ suy giảm - chúng ta lại phải suy ngẫm về khoảng cách giữa những gì từng được hứa hẹn và những gì thực sự được tạo ra.

Sức mạnh mà nước Mỹ muốn phá hủy ở Iran, cuối cùng lại là thứ nước Mỹ đã góp phần tạo nên. Đó là bài học.

Liệu Washington có đủ khả năng để rút ra bài học ấy hay sẽ lặp lại như mọi khi, vẫn là một câu hỏi còn bỏ ngỏ.

Quỳnh Vũ