Cuộc cạnh tranh định hình luật chơi mới ở eo biển Hormuz

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 25/6 tuyên bố mọi tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà không được Tehran cho phép hoặc không di chuyển theo tuyến hàng hải do nước này chỉ định sẽ phải tự chịu mọi hậu quả.

Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh Iran và Mỹ đang triển khai bản ghi nhớ đạt được hồi giữa tháng 6 nhằm chấm dứt xung đột.

Theo nội dung văn kiện, Iran cam kết bảo đảm hoạt động đi lại an toàn và miễn phí của tàu thương mại qua tuyến vịnh Ba Tư - biển Oman trong thời hạn 60 ngày.

Tehran cũng sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư xây dựng cơ chế quản lý eo biển Hormuz dựa trên luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển.

Tuy nhiên, bản ghi nhớ không quy định cụ thể cách thức quản lý hay phân chia tuyến hàng hải, tạo ra khoảng trống khiến Iran và Oman đưa ra những cách tiếp cận khác nhau.

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, dài 161 km, điểm hẹp nhất rộng 33 km, trong khi mỗi luồng hàng hải chỉ rộng khoảng 3 km.

Trước xung đột, tuyến đường này đảm nhận khoảng 20% lưu lượng dầu khí toàn cầu, khiến Hormuz trở thành vị trí có ý nghĩa chiến lược đặc biệt đối với cả khu vực và thị trường năng lượng thế giới.

Theo chuyên gia Ali Vaez thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), Iran coi quyền kiểm soát Hormuz là đòn bẩy quan trọng trong các cuộc đàm phán với Mỹ về chương trình hạt nhân và các biện pháp trừng phạt.

Vì vậy, việc tham gia thỏa thuận ngừng bắn không đồng nghĩa Tehran từ bỏ vai trò trung tâm trong quản lý tuyến hàng hải này.

Một số nguồn tin trong lĩnh vực vận tải biển cho biết Iran từng đề xuất cơ chế hướng dẫn tàu thuyền đi theo hành lang sát bờ biển nước này và được IRGC bảo đảm an toàn trong quá trình di chuyển.

Trong khi đó, Oman lựa chọn cách tiếp cận khác. Là thành viên Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982, Muscat cho rằng tàu thuyền có quyền quá cảnh liên tục qua các eo biển quốc tế mà không phải xin phép hay nộp phí.

Quốc gia này chỉ ủng hộ việc thu phí đối với các dịch vụ hàng hải được cung cấp, phù hợp với quy định của UNCLOS.

Ngày 23/6, Oman phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) mở một tuyến hàng hải đi qua lãnh hải nước này nhằm hỗ trợ các tàu mắc kẹt trong vịnh Ba Tư.

Động thái này lập tức vấp phải phản ứng từ Iran, khi Tehran khẳng định hành lang hợp pháp duy nhất phải chạy dọc theo bờ biển Iran và do IRGC điều phối.

Đến ngày 25/6, IMO đã dừng điều phối tàu qua hành lang phía nam sau khi tàu hàng Ever Lovely treo cờ Singapore bị tấn công gần bờ biển Oman. Vụ việc tiếp tục làm gia tăng căng thẳng giữa Mỹ và Iran.

Ngày 28/6, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tái khẳng định trách nhiệm quản lý eo biển Hormuz thuộc về Iran và cảnh báo mọi hành động đơn phương sẽ chỉ khiến tiến trình mở cửa trở lại tuyến hàng hải này bị chậm lại.

Dù còn nhiều bất đồng, Iran và Oman vẫn duy trì đối thoại. Ngày 29/6, hai nước tổ chức cuộc họp đầu tiên về cơ chế quản lý Hormuz với sự tham gia của Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi.

Hai bên cho biết đã đạt được một số nhận thức chung và thành lập các nhóm kỹ thuật để tiếp tục thảo luận trong những ngày tới.

Về phía Oman, Ngoại trưởng Badr al-Busaidi tái khẳng định Muscat không ủng hộ việc thu phí quá cảnh đối với tàu đi qua eo biển Hormuz, nhưng sẵn sàng thảo luận về các khoản phí liên quan đến những dịch vụ hàng hải được cung cấp.

Việt Hùng