Cụ thị 'ba dòng' - Báu vật của bản Mường

Cụ thị có tuổi đời 300 - 400 năm.

Không ai biết chính xác cụ thị bật mầm, bén rễ trên vùng đất này từ bao giờ. Các bậc cao niên trong khu chỉ nhớ lời kể của ông bà rằng, từ thuở các cụ còn chăn trâu, cắt cỏ đã thấy cây đứng đó, tỏa bóng mát xuống những nếp nhà sàn của bản Mường. Cứ theo những câu chuyện truyền đời ấy, nhiều người ước đoán cụ thị đã có tuổi đời từ 300 - 400 năm.

Trải qua biết bao biến thiên của lịch sử và sự khắc nghiệt của thời gian, thân cây nay đã xù xì, nổi đầy những khối u bướu tự nhiên, nhiều khoảng rỗng lớn ăn sâu vào thân. Thế nhưng, cụ thị vẫn xanh tốt quanh năm, sức sống dường như chưa hề suy giảm. Gốc cây lớn đến mức bốn người trưởng thành dang tay mới ôm xuể, thân vươn cao hơn hai chục mét, tán lá rộng che mát cả một khoảng không gian rộng lớn giữa khu dân cư.

Gốc cây xù xì, lớn đến mức 4 người trưởng thành mới ôm xuể.

Điều làm nên sự độc đáo và nổi tiếng của cụ thị không chỉ nằm ở tuổi đời hay kích thước đồ sộ, mà còn ở đặc điểm hiếm có: Một cây nhưng cho ba loại quả khác nhau.

Ông Phùng Thanh Minh, Trưởng khu Vượng cho biết: “Tôi chưa thấy ở đâu có cây thị đặc biệt như thế này. Trên cùng một cây nhưng có ba cành cho ba loại quả khác nhau. Một cành cho quả thị ông, quả to, dáng thuôn dài; một cành cho quả thị bà, kích thước tương đương nhưng hình tròn đều; còn một cành khác cho quả thị bẹt, nhỏ hơn và có dạng dẹt”.

Chính bởi đặc điểm ấy mà người dân địa phương quen gọi đây là cây thị “ba dòng”.

Mỗi độ cuối Xuân, đầu Hạ, cây lại trổ hoa trắng ngần. Đến mùa Thu, những chùm quả vàng óng bắt đầu chín rộ, tỏa hương thơm dịu ngọt khắp bản làng. Trải qua hàng trăm năm hấp thụ tinh khí của đất trời, quả thị nơi đây có vị ngọt thanh, mát lành và hương thơm rất riêng, nhẹ nhàng nhưng lưu giữ lâu trong không gian. Bởi vậy, vào mùa quả chín, nhiều gia đình đều muốn xin hoặc hái vài quả mang về đặt trong nhà như lưu giữ chút hương quê mộc mạc.

Cùng với tuổi đời hàng thế kỷ, quanh cụ thị còn lưu truyền nhiều câu chuyện mang đậm sắc màu huyền thoại. Có người nhìn từ tán cây đồ sộ mà liên tưởng đến hình ảnh người phụ nữ Mường đang ngồi bên khung cửi dệt vải. Người khác lại cho rằng thân cây và các nhánh lớn tựa hình một vị lang Mường đang đi hái thuốc cứu dân. Cũng có người ví toàn bộ dáng cây như một con giao long đang vươn mình lấy nước, che chở cho bản làng bình yên...

Tán cây thị bao phủ không gian rộng lớn.

Dẫu mỗi người có một cách cảm nhận khác nhau, nhưng có một điều mà hầu như ai trong vùng cũng tin tưởng. Đó là cây luôn hào phóng với những người đến xin quả. Quả chín ai muốn lấy bao nhiêu cũng được, nhưng những người từng có ý định chặt cành, làm hại cây thì đều gặp những điều không may. Không ai lý giải được đó là sự trùng hợp ngẫu nhiên hay niềm tin dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ, nhưng chính những câu chuyện ấy đã góp phần hình thành ý thức gìn giữ, bảo vệ cây cổ thụ trong cộng đồng.

Nhờ vậy, giữa bao biến động của thời gian, khi không ít cây đại thụ trong vùng đã bị đốn hạ, cụ thị vẫn hiên ngang đứng đó, tỏa bóng xanh mát, trở thành điểm tựa tinh thần và niềm tự hào của người dân bản Mường.

Năm 2017, cụ thị được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Sự kiện ấy không chỉ ghi nhận giá trị sinh học và tuổi đời của cây cổ thụ, mà còn khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử được lưu giữ trong từng thớ gỗ, tán lá. Danh hiệu Cây Di sản Việt Nam không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ cho các thế hệ hôm nay.

Người dân khu Vượng coi việc bảo vệ cụ thị như bảo vệ một phần hồn cốt của bản làng. Những năm qua, khu dân cư thường xuyên tuyên truyền để người dân không tác động đến thân, rễ cây; đồng thời chủ động vệ sinh, chăm sóc khu vực quanh gốc nhằm bảo đảm cây tiếp tục sinh trưởng bền vững.

Năm 2017, cây thị ở xóm Vượng được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Đối với người dân khu Vượng, cụ thị không đơn thuần là một cây cổ thụ. Đó là biểu tượng của sức sống bền bỉ, là ký ức của nhiều thế hệ và là niềm tự hào của bản Mường giữa dòng chảy không ngừng của thời gian. Qua hàng trăm năm mưa nắng, cụ thị vẫn lặng lẽ đứng đó, như người gác đền của lịch sử, chứng kiến sự đổi thay của quê hương và tiếp tục kể cho hậu thế câu chuyện về một vùng đất giàu truyền thống, đậm bản sắc văn hóa Mường.

Chiều xuống trên bản Mường, tán thị già vẫn lặng lẽ đổ bóng xuống những mái nhà, những con đường quen thuộc. Hàng trăm năm đã trôi qua, biết bao thế hệ người dân khu Vượng sinh ra, lớn lên rồi đi xa, nhưng cụ thị vẫn đứng đó như người gác cổng của thời gian. Trong hương thị ngọt lành mỗi độ Thu sang, người ta không chỉ cảm nhận vị thơm của trái chín mà còn nhận ra mạch nguồn văn hóa, ký ức và tình yêu quê hương được lưu giữ qua bao thế hệ.

Cẩm Ninh