Cú sốc năng lượng và những hệ lụy toàn cầu

Một khu vực tại thủ đô Tehran bị không kích. Ảnh: Getty

Nguy cơ gián đoạn nguồn cung xăng dầu

Một trong những hệ lụy đáng lo ngại nhất của cuộc xung đột là nguy cơ gián đoạn hoạt động tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. Từ khi chiến sự bùng phát, hoạt động vận chuyển qua khu vực này gần như đình trệ, khiến hàng trăm tàu chở dầu phải neo đậu bên ngoài khu vực nguy hiểm.

Tình hình trở nên đặc biệt nghiêm trọng bởi mỗi ngày có khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu cùng một lượng lớn khí đốt hóa lỏng được vận chuyển qua tuyến đường này. Sự gián đoạn đã nhanh chóng đẩy giá dầu thế giới vượt mốc 100 USD/thùng - mức chưa từng xuất hiện trong nhiều năm - gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu. Các chuyên gia kinh tế cảnh báo rằng nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa trong nhiều tuần, nguồn cung năng lượng thế giới có thể rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng, thậm chí làm bùng phát một cuộc khủng hoảng năng lượng tương tự hoặc còn sâu sắc hơn các cú sốc dầu mỏ trong thập niên 1970, khi giá dầu từng tăng gấp bốn lần chỉ trong vài tháng.

Dầu mỏ từ lâu đã là nền tảng của hệ thống sản xuất và vận tải hiện đại. Phần lớn các ngành kinh tế - từ công nghiệp nặng, sản xuất hàng hóa đến nông nghiệp - đều phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nguồn năng lượng này. Khi giá dầu tăng mạnh, chi phí vận hành của doanh nghiệp lập tức leo thang. Các nhà máy phải trả nhiều hơn cho nhiên liệu và nguyên liệu đầu vào; các công ty vận tải gánh thêm chi phí nhiên liệu; lĩnh vực nông nghiệp cũng chịu sức ép từ giá năng lượng và phân bón tăng cao. Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh giá bán để bù đắp chi phí, kéo theo giá cả sinh hoạt tăng lên, làm suy giảm sức mua của người tiêu dùng và tạo thêm áp lực cho các chính phủ trong việc ổn định kinh tế.

Nói cách khác, khi nền kinh tế toàn cầu có mức độ phụ thuộc năng lượng và liên kết thương mại lớn hơn nhiều so với nửa thế kỷ trước, tác động của một cú sốc năng lượng cũng có thể lan rộng và sâu sắc hơn. Đối với nhiều quốc gia, đặc biệt là những nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, đợt tăng giá dầu này đang tạo ra sức ép đáng kể đối với chi phí sản xuất, cán cân thương mại và ổn định kinh tế vĩ mô.

Chi phí vận tải leo thang, thương mại toàn cầu bị ảnh hưởng

Song song với cú sốc giá dầu, cuộc chiến còn gây ra những xáo trộn nghiêm trọng đối với hệ thống vận tải biển quốc tế. Các tuyến hàng hải đi qua Trung Đông vốn là những trục giao thương quan trọng kết nối châu Á, châu Âu và châu Phi. Khi tình hình an ninh tại khu vực trở nên bất ổn, nhiều công ty vận tải buộc phải điều chỉnh lộ trình để tránh các vùng nguy hiểm. Không ít tàu chở hàng phải lựa chọn hành trình dài hơn, vòng qua mũi Hảo Vọng ở cực Nam châu Phi thay vì đi theo các tuyến đường truyền thống.

Việc thay đổi lộ trình khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm nhiều tuần, đồng thời làm tăng đáng kể chi phí nhiên liệu và chi phí vận hành. Các doanh nghiệp vận tải cũng phải đối mặt với mức phí bảo hiểm chiến tranh cao hơn nhiều so với bình thường. Những chi phí phát sinh này cuối cùng sẽ được chuyển vào giá hàng hóa, khiến thương mại quốc tế trở nên đắt đỏ hơn. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu và nhập khẩu, chi phí logistics gia tăng có thể làm giảm lợi nhuận, thậm chí khiến nhiều hợp đồng thương mại trở nên kém hiệu quả.

Những gián đoạn trong vận tải biển cũng cho thấy rõ mức độ phụ thuộc của nền kinh tế thế giới vào các chuỗi cung ứng xuyên quốc gia. Trong nhiều thập kỷ qua, quá trình toàn cầu hóa khiến việc sản xuất một sản phẩm thường trải qua nhiều quốc gia khác nhau: Nguyên liệu có thể được khai thác ở một khu vực, sau đó chế biến ở nơi khác, lắp ráp tại một trung tâm sản xuất rồi phân phối tới các thị trường tiêu thụ trên toàn cầu. Khi vận tải bị gián đoạn, toàn bộ chuỗi liên kết này có thể bị ảnh hưởng.

Nhiều ngành công nghiệp hiện đại phụ thuộc lớn vào dòng chảy ổn định của nguyên liệu và linh kiện. Chỉ cần một mắt xích trong chuỗi cung ứng bị đình trệ cũng có thể khiến cả dây chuyền sản xuất phải tạm dừng. Các ngành năng lượng, hóa chất, dệt may hay công nghiệp nặng đều có nguy cơ chịu tác động mạnh khi nguồn cung nguyên liệu bị chậm trễ. Những gián đoạn này không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp mà còn làm suy giảm hiệu quả của hệ thống thương mại toàn cầu.

Nhìn tổng thể, tác động cộng hưởng giữa giá năng lượng tăng cao, chi phí vận tải leo thang và chuỗi cung ứng bị gián đoạn đang tạo ra những rủi ro đáng kể đối với kinh tế thế giới. Các thị trường tài chính đã phản ứng nhanh trước sự leo thang của xung đột: Giá dầu tăng mạnh, trong khi nhiều chỉ số chứng khoán tại các nền kinh tế lớn sụt giảm đáng kể. Sự biến động này phản ánh tâm lý lo ngại của giới đầu tư trước nguy cơ bất ổn kinh tế và địa chính trị kéo dài.

Ngoài tác động kinh tế, cuộc chiến còn có khả năng làm thay đổi cấu trúc địa chính trị toàn cầu. Trung Đông từ lâu giữ vai trò chiến lược đối với an ninh năng lượng và lợi ích chính trị của nhiều cường quốc. Khi xung đột kéo dài, các quốc gia lớn có thể buộc phải điều chỉnh chiến lược nhằm bảo vệ nguồn năng lượng, các tuyến vận tải và đối tác trong khu vực. Điều này có thể dẫn đến sự hình thành những liên minh chính trị, quân sự mới, đồng thời làm gia tăng cạnh tranh quyền lực giữa các nước.

Sự tham gia của các lực lượng vũ trang do Iran hậu thuẫn cũng cho thấy xu hướng ngày càng rõ nét của chiến tranh hiện đại. Thay vì đối đầu trực tiếp giữa các quốc gia, nhiều cuộc xung đột hiện nay diễn ra thông qua mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm hoạt động tại nhiều khu vực khác nhau. Mô hình chiến tranh “phi đối xứng” này cho phép các quốc gia mở rộng ảnh hưởng và gây sức ép chiến lược mà không cần triển khai toàn bộ sức mạnh quân sự. Tuy nhiên, nó cũng khiến xung đột trở nên phức tạp và khó kiểm soát hơn khi các lực lượng tham gia hoạt động trên nhiều mặt trận và trong nhiều bối cảnh chính trị khác nhau.

Trong bối cảnh thế giới ngày càng gắn kết chặt chẽ về kinh tế và thương mại, bất kỳ cuộc khủng hoảng nào tại các điểm nút chiến lược cũng có thể nhanh chóng lan rộng trên phạm vi toàn cầu. Cuộc chiến tại Iran cho thấy rõ mức độ mong manh của hệ thống kinh tế quốc tế trước những cú sốc địa chính trị. Nếu không có những nỗ lực ngoại giao và hợp tác quốc tế nhằm hạ nhiệt căng thẳng, cuộc khủng hoảng hiện nay có thể trở thành một bước ngoặt lớn đối với trật tự kinh tế và chính trị của thế kỷ XXI.

Quỳnh Dương