Colombia trước ngã rẽ an ninh: Chính sách 'bàn tay sắt' liệu có tạo bước ngoặt?

Thách thức an ninh đặt ra cho chính quyền mới

Chiến thắng của ông Abelardo De La Espriella trong cuộc bầu cử tổng thống đánh dấu sự trở lại của xu hướng chính trị bảo thủ tại Colombia sau bốn năm cầm quyền của Tổng thống Gustavo Petro. Ông, biệt danh “El Tigre” (Hổ), sẽ tiếp quản đất nước trong bối cảnh tình hình an ninh tiếp tục diễn biến phức tạp, khi các tổ chức vũ trang và băng nhóm tội phạm vẫn mở rộng hoạt động tại nhiều khu vực, đặc biệt ở nông thôn và vùng biên giới.

Một biểu ngữ tranh cử của ông Abelardo de la Espriella được treo bên ngoài trụ sở đảng của ông tại Barranquilla, Colombia, ngày 22/6/2026, một ngày sau vòng bầu cử tổng thống thứ hai. Ảnh: Rodrigo Abd/AP

Trong chiến dịch tranh cử, ông nhiều lần nhấn mạnh ưu tiên khôi phục trật tự, coi an ninh là nền tảng cho phát triển kinh tế và củng cố niềm tin vào Nhà nước, đồng thời cam kết theo đuổi chính sách “bàn tay sắt” nhằm thay đổi cách tiếp cận mà ông cho là quá mềm mỏng trước đây. Các biện pháp được đề xuất gồm tăng cường sức ép quân sự, mở rộng truy quét tội phạm, khôi phục phun thuốc diệt cây coca, đẩy mạnh dẫn độ tội phạm ma túy sang Mỹ và xây dựng thêm cơ sở giam giữ quy mô lớn. Những cam kết này nhận được sự ủng hộ của một bộ phận cử tri, song cũng làm dấy lên tranh luận về tính hiệu quả và tính bền vững trong dài hạn.

Bối cảnh an ninh hiện nay bắt nguồn từ giai đoạn sau Thỏa thuận hòa bình năm 2016 giữa Chính phủ Colombia và Lực lượng Vũ trang Cách mạng Colombia (FARC). Khi xung đột kéo dài hơn nửa thế kỷ chính thức kết thúc, nhưng khoảng trống quyền lực tại nhiều vùng nông thôn chưa được Nhà nước kiểm soát hiệu quả. Khoảng trống này nhanh chóng bị lấp đầy bởi Quân đội Giải phóng Quốc gia (ELN), các nhóm ly khai FARC, tổ chức Gia tộc Vịnh (AGC) và nhiều băng nhóm địa phương. Khác với mô hình nổi dậy tập trung trước đây, các nhóm này hoạt động phân tán, linh hoạt và ngày càng mang tính xuyên quốc gia, gắn chặt với đời sống kinh tế địa phương thông qua trồng coca, khai thác khoáng sản trái phép, buôn lậu...

Theo các nghiên cứu quốc tế, trong đó có Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC), Colombia vẫn là quốc gia có diện tích trồng coca và sản lượng cocaine lớn nhất thế giới, tạo nguồn tài chính quan trọng cho các mạng lưới tội phạm. Trong nhiều khu vực, các nhóm vũ trang không chỉ tranh giành kiểm soát lãnh thổ mà còn tham gia điều hành một phần đời sống kinh tế địa phương, tuyển dụng lao động và thu “thuế” bất hợp pháp, khiến ranh giới giữa dân thường và các thành viên tổ chức tội phạm trở nên khó phân định. Điều này cũng khiến các chiến dịch quân sự đơn thuần gặp nhiều hạn chế, do các nhóm có thể nhanh chóng tái tổ chức hoặc dịch chuyển địa bàn sau mỗi đợt truy quét, trong khi sự đan xen với cộng đồng dân cư làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến đời sống dân sinh.

Trong nhiệm kỳ của Tổng thống Gustavo Petro, chiến lược “Hòa bình toàn diện” (Paz Total) được triển khai với mục tiêu thúc đẩy đối thoại đồng thời với nhiều nhóm vũ trang, kết hợp ngừng bắn và phát triển kinh tế nhằm giảm bạo lực. Tuy nhiên, kết quả đạt được còn hạn chế khi nhiều tiến trình đàm phán bị gián đoạn do xung đột tiếp diễn hoặc do các nhóm vũ trang bị cáo buộc lợi dụng thời gian ngừng bắn để củng cố lực lượng và mở rộng hoạt động phi pháp. Một số báo cáo quốc tế cũng ghi nhận tình trạng bạo lực tiếp tục gia tăng tại một số khu vực, làm dấy lên tranh luận về hiệu quả của mô hình đối thoại nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ.

Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận cứng rắn của ông De La Espriella được một bộ phận cử tri xem là giải pháp nhằm khôi phục trật tự an ninh. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng việc gia tăng sức ép quân sự có thể chỉ giải quyết phần ngọn của vấn đề, trong khi các nguyên nhân sâu xa liên quan đến kinh tế - xã hội tại nông thôn vẫn chưa được xử lý triệt để.

Kinh nghiệm các chiến dịch trước đây, trong đó có giai đoạn dưới thời cựu Tổng thống Álvaro Uribe, cho thấy biện pháp quân sự có thể làm suy yếu các nhóm vũ trang trong ngắn hạn nhưng đồng thời có nguy cơ tạo ra các mạng lưới tội phạm mới khi khoảng trống quyền lực tái xuất hiện.

Nhiều phân tích cho rằng thách thức lớn nhất đối với chính quyền mới là cân bằng giữa duy trì áp lực an ninh và triển khai; đồng thời các giải pháp phát triển kinh tế, nâng cao năng lực quản trị và mở rộng sự hiện diện của Nhà nước tại các khu vực bị ảnh hưởng. Đây được xem là điều kiện quan trọng để kiểm soát bạo lực không chỉ trong ngắn hạn mà còn bảo đảm tính bền vững của an ninh trong dài hạn, trong bối cảnh các tổ chức tội phạm ngày càng phân tán, linh hoạt và thích ứng nhanh với biến động thực địa.

Thỏa thuận hòa bình 2016 - trụ cột ổn định của Colombia

Một trong những vấn đề được quan tâm tại Colombia hiện nay là tương lai của Thỏa thuận hòa bình năm 2016 giữa Chính phủ và FARC, văn kiện được đánh giá là tiến trình hòa bình toàn diện tại Mỹ Latinh. Thỏa thuận không chỉ nhằm giải giáp lực lượng vũ trang mà còn giải quyết nguyên nhân gốc rễ xung đột thông qua cải cách nông thôn, mở rộng sự hiện diện của Nhà nước, bảo đảm tiếp cận đất đai, phát triển kinh tế hợp pháp, tăng cường tham gia chính trị và thiết lập cơ chế tư pháp chuyển tiếp để bảo đảm công lý và quyền của nạn nhân.

Tuy nhiên, theo Liên Hợp Quốc và nhiều tổ chức nghiên cứu, tiến độ thực hiện vẫn chậm, đặc biệt trong cải cách đất đai, hạ tầng và dịch vụ công. Nhiều khu vực nông thôn còn thiếu điều kiện phát triển cơ bản, khiến một bộ phận người dân tiếp tục phụ thuộc vào kinh tế phi pháp. Trong bối cảnh đó, các nhóm vũ trang và băng nhóm tội phạm tận dụng khoảng trống quản trị để mở rộng ảnh hưởng, kiểm soát hoạt động trồng coca, khai thác vàng trái phép, buôn lậu và tống tiền, làm gia tăng sự đan xen giữa dân cư và mạng lưới tội phạm.

Hiện nay, các tổ chức như ELN, các nhóm ly khai FARC, AGC và nhiều băng nhóm địa phương hoạt động phân tán, linh hoạt và có tính xuyên quốc gia, cạnh tranh kiểm soát lãnh thổ và các tuyến ma túy, đồng thời nhanh chóng thích ứng sau truy quét. Điều này khiến nhiều chuyên gia cho rằng các biện pháp quân sự đơn thuần khó mang lại hiệu quả bền vững nếu không đi kèm cải thiện kinh tế - xã hội và tăng cường năng lực quản trị ở cơ sở.

Trong lĩnh vực phòng chống ma túy, việc khôi phục phun thuốc diệt coca và cưỡng chế phá bỏ diện tích trồng tiếp tục gây tranh luận. Dù được ủng hộ như biện pháp cắt nguồn tài chính tội phạm, nhiều ý kiến cho rằng chỉ hiệu quả nếu đi kèm phát triển sinh kế, đầu tư hạ tầng và hỗ trợ chuyển đổi sản xuất; nếu không, người dân có thể quay lại trồng coca.

Một vấn đề khác là tương lai của hệ thống tư pháp chuyển tiếp như JEP và các cơ chế liên quan. Dù ông De La Espriella đề xuất xem xét điều chỉnh theo hướng tăng trách nhiệm pháp lý, giới chuyên gia cho rằng việc thay đổi toàn diện là khó do đã được hiến định và có sự ủng hộ quốc tế, nên dư địa chủ yếu nằm ở cách triển khai và ưu tiên chính sách.

Song song, chính quyền mới dự kiến tăng cường hợp tác với Mỹ trong phòng chống ma túy và tội phạm có tổ chức. Tuy nhiên, nhiều phân tích nhấn mạnh hiệu quả chỉ bền vững nếu Nhà nước mở rộng hiện diện tại nông thôn thông qua đầu tư hạ tầng, giáo dục, y tế, cải cách đất đai và tạo việc làm cho thanh niên.

Các báo cáo năm 2026 cho thấy dù có tiến triển nhất định, Colombia vẫn đối mặt với bạo lực cục bộ tại nhiều khu vực, đặc biệt ở vùng biên giới và vùng trồng coca, phản ánh nguy cơ các nhóm vũ trang mới tiếp tục xuất hiện nếu nguyên nhân gốc rễ chưa được giải quyết.

Do đó, thách thức lớn nhất đối với chính quyền mới là dung hòa giữa yêu cầu bảo đảm an ninh và thực thi Thỏa thuận hòa bình 2016. Các phân tích cho rằng an ninh, phát triển kinh tế và củng cố thể chế cần được triển khai đồng bộ để thu hẹp không gian hoạt động của các nhóm vũ trang, qua đó hướng tới ổn định và phát triển bền vững.

Châu Anh