Cơ quan nào đang quản lý thị trường kim cương tại Việt Nam?

Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) về những khoảng trống pháp lý cần sớm được hoàn thiện nhằm ngăn chặn các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại đối với mặt hàng có giá trị cao này.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội). Ảnh: NVCC

Minh bạch phải bắt nguồn từ truy xuất nguồn gốc, xuất xứ

- Thưa ông, hiện nay thị trường kim cương tại Việt Nam đang được quản lý theo cơ chế như thế nào?

Hiện Việt Nam chưa có cơ chế quản lý chuyên ngành riêng đối với thị trường kim cương. Các hoạt động liên quan được điều chỉnh bởi nhiều quy định pháp luật khác nhau, từ nhập khẩu, kiểm định, lưu thông, kinh doanh đến thuế, hải quan và phòng, chống buôn lậu.

Theo đó, hải quan quản lý hoạt động xuất nhập khẩu; lực lượng Quản lý thị trường kiểm tra việc lưu thông, kinh doanh; Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng và hoạt động giám định; Ngân hàng Nhà nước quản lý lĩnh vực kinh doanh vàng, vàng trang sức; cơ quan Công an xử lý các hành vi có dấu hiệu tội phạm như buôn lậu, rửa tiền hoặc hợp thức hóa hàng nhập lậu.

Có thể thấy, mô hình quản lý hiện nay mang tính liên ngành. Tuy nhiên, chính việc phân tán đầu mối cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ quan, đặc biệt trong chia sẻ dữ liệu và giám sát xuyên suốt để hạn chế những khoảng trống trong quản lý.

- Nhiều ý kiến cho rằng giấy kiểm định đã bị lợi dụng để hợp thức hóa kim cương nhập lậu. Dưới góc độ pháp lý, ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Điều quan trọng cần khẳng định là giấy kiểm định không phải là giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa.

Kiểm định kim cương chỉ nhằm xác định các đặc tính kỹ thuật của viên đá như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt hay kích thước. Chứng thư kiểm định phản ánh tình trạng của viên kim cương tại thời điểm giám định, chứ không xác nhận nguồn gốc nhập khẩu hoặc quyền sở hữu.

Vì vậy, giấy kiểm định không thể thay thế tờ khai hải quan, hóa đơn tài chính hay chứng từ nhập khẩu. Một viên kim cương được đưa vào Việt Nam trái phép, không thực hiện nghĩa vụ hải quan và thuế thì vẫn là hàng hóa không có nguồn gốc hợp pháp, dù đã được kiểm định.

Nếu giấy kiểm định bị lợi dụng để tạo niềm tin rằng kim cương nhập lậu là hàng hợp pháp thì chứng thư này đã bị sử dụng sai mục đích. Khi đó, cơ quan điều tra cần làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia vào quá trình kiểm định, môi giới, quảng bá và lưu thông hàng hóa.

- Giao dịch kim cương có hoàn toàn do các bên tự thỏa thuận hay vẫn chịu sự điều chỉnh của pháp luật, thưa ông?

Giao dịch kim cương là giao dịch dân sự, thương mại nên các bên có quyền thỏa thuận về giá cả, phương thức thanh toán, giao nhận hay chính sách bảo hành. Tuy nhiên, quyền tự do thỏa thuận phải đặt trên nền tảng hàng hóa có nguồn gốc hợp pháp và tuân thủ quy định của pháp luật.

Các tổ chức, cá nhân kinh doanh kim cương phải thực hiện đầy đủ quy định về đăng ký kinh doanh, hóa đơn, chứng từ, nghĩa vụ thuế, ghi nhãn hàng hóa, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và phòng, chống rửa tiền. Đối với hàng nhập khẩu, thủ tục hải quan là điều kiện bắt buộc; người bán cũng có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin về nguồn gốc, xuất xứ của sản phẩm.

Như vậy, giao dịch kim cương không chỉ dựa trên thỏa thuận giữa các bên mà còn chịu sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật nhằm bảo đảm tính minh bạch của thị trường.

Hoàn thiện cơ chế quản lý theo chuỗi để bịt kín kẽ hở

- Từ vụ án buôn lậu kim cương đang được cơ quan điều tra làm rõ, theo ông, những lỗ hổng nào trong quản lý đã bộc lộ?

Theo thông tin ban đầu, đường dây đã đưa hơn 28.000 viên kim cương từ Hồng Kông (Trung Quốc) vào Việt Nam tiêu thụ với doanh thu khoảng 280 tỷ đồng. Vụ việc cho thấy nhiều khoảng trống trong công tác quản lý.

Thứ nhất, kim cương là mặt hàng có giá trị rất lớn nhưng kích thước nhỏ, dễ cất giấu và vận chuyển qua đường hàng không, chuyển phát nhanh hoặc hành lý cá nhân. Nếu công tác quản lý rủi ro và kiểm soát hải quan chưa hiệu quả thì việc phát hiện vi phạm sẽ rất khó khăn.

Thứ hai là khoảng trống giữa hoạt động kiểm định và xác minh nguồn gốc. Giấy kiểm định chỉ phản ánh đặc tính kỹ thuật của viên kim cương, nhưng trên thực tế nhiều người lại coi đây là căn cứ chứng minh tính hợp pháp của hàng hóa. Đây là kẽ hở có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa kim cương nhập lậu.

Thứ ba, Việt Nam chưa có cơ sở dữ liệu tập trung về nhập khẩu, kiểm định và giao dịch kim cương. Việc quản lý còn phân tán khiến quá trình truy vết dòng hàng và dòng tiền gặp nhiều khó khăn.

Ngoài ra, trách nhiệm của các tổ chức kiểm định và sự phối hợp giữa các cơ quan như hải quan, thuế, quản lý thị trường, khoa học và công nghệ, ngân hàng và công an cũng cần được tăng cường. Khi dữ liệu chưa được kết nối đồng bộ, hiệu quả giám sát và xử lý vi phạm sẽ bị hạn chế.

Có thể nói, vụ án lần này không chỉ phản ánh hành vi buôn lậu mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng cơ chế quản lý hiện đại dựa trên dữ liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc.

- Theo ông, cần hoàn thiện cơ chế pháp lý và quy trình kiểm định như thế nào để ngăn chặn những vụ việc tương tự?

Theo tôi, trước hết cần nghiên cứu xây dựng cơ chế quản lý chuyên biệt đối với kim cương và các loại đá quý có giá trị cao, thay vì điều chỉnh phân tán ở nhiều văn bản pháp luật như hiện nay.

Cùng với đó, cần hoàn thiện quy định đối với các tổ chức kiểm định, từ điều kiện hoạt động, quy trình nghiệp vụ đến trách nhiệm pháp lý khi cấp chứng thư. Giấy kiểm định phải thể hiện rõ đây chỉ là chứng thư kỹ thuật, không có giá trị thay thế chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa.

Một giải pháp quan trọng là đẩy mạnh số hóa và truy xuất nguồn gốc. Mỗi viên kim cương nên được gắn mã định danh điện tử và kết nối với cơ sở dữ liệu thống nhất; thông tin kiểm định cần được liên thông với dữ liệu hải quan, hóa đơn điện tử và cơ quan thuế để phục vụ công tác quản lý.

Đồng thời, cần tăng cường hậu kiểm đối với các tổ chức kiểm định và doanh nghiệp kinh doanh đá quý; xử lý nghiêm các trường hợp tiếp tay cho hành vi hợp thức hóa hàng nhập lậu hoặc bỏ qua những dấu hiệu bất thường.

Về lâu dài, cần chuyển từ quản lý theo từng khâu sang quản lý theo toàn bộ chuỗi, từ nhập khẩu, kiểm định, lưu thông đến giao dịch và hậu kiểm, trên nền tảng cơ sở dữ liệu liên thông giữa các cơ quan quản lý.

Đối với doanh nghiệp, việc lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn, chứng từ nhập khẩu và hồ sơ kiểm định phải trở thành yêu cầu bắt buộc. Người tiêu dùng cũng cần thay đổi thói quen khi mua kim cương, không chỉ căn cứ vào giấy kiểm định mà phải yêu cầu đầy đủ chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của sản phẩm.

Chỉ khi cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng nâng cao trách nhiệm, thị trường kim cương mới có thể phát triển minh bạch, bền vững và hạn chế nguy cơ phát sinh các đường dây buôn lậu, gian lận thương mại trong tương lai.

Phương Nga