Cổ Loa trong 'dòng chảy' thành lũy Việt Nam

Trong quá trình xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Cổ Loa vào Danh sách Di sản thế giới, Hội thảo khoa học "Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa" vừa được tổ chức tại Hà Nội. Tại đó, một trong những yêu cầu được đặt ra là mở rộng hệ quy chiếu để làm rõ vị trí, tầm vóc những giá trị độc đáo của di tích hơn 2.000 năm tuổi này.

Trong hệ quy chiếu ấy, trước hết, Cổ Loa được đặt trong một góc nhìn trực tiếp khi so sánh với các dấu tích của hệ thống thành lũy cổ Việt Nam. Từ Luy Lâu, Hoa Lư đến Hoàng thành Thăng Long hay Thành nhà Hồ, mỗi tòa thành thuộc các thời đại khác nhau này chính là một điểm đối chiếu để nhận diện rõ hơn vị trí của Cổ Loa trong tiến trình kiến tạo thành lũy và tổ chức quyền lực.

Quy mô không chỉ nằm ở diện tích

Các nghiên cứu hiện có cho thấy Cổ Loa từng là kinh đô của nhà nước Âu Lạc (khoảng thế kỷ III trước Công nguyên), và sau đó tiếp tục gắn với trung tâm quyền lực thời Ngô Quyền ở thế kỷ X. Hơn 2.000 năm sau khi được kiến tạo, dấu tích tòa thành vẫn hiện diện trên một không gian rộng ở vùng châu thổ sông Hồng, khi nhiều tuyến lũy đất men theo gò cao, đầm và vùng trũng vẫn có thể nhận diện, cùng dấu vết của hệ thống hào và thủy hệ. Đồng thời, qua nhiều đợt khai quật, cấu trúc Cổ Loa với thành Nội, thành Trung và thành Ngoại cũng từng bước được làm rõ.

Một đoạn tường thành Cổ Loa, được nghiên cứu sâu trong đợt khai quật năm 2012. Ảnh: BQL

Hiện, với diện tích tạm xác định hơn 860 ha, Cổ Loa gây ấn tượng mạnh về quy mô. Tuy nhiên, theo các phân tích tại hội thảo, diện tích chưa đủ để phản ánh đầy đủ tầm vóc của một hệ thống thành lũy. Bởi, một không gian rộng có thể dựa phần lớn vào núi, sông và những chướng ngại tự nhiên để phòng thủ - trong khi ở nơi khác, con người phải trực tiếp tạo dựng phần lớn công trình. Từ đó, đặt cạnh các trường hợp khác, quy mô của Cổ Loa cần được nhìn từ nhiều yếu tố: phạm vi được bảo vệ, chiều dài tuyến thành, khối lượng công trình, hệ thống hào và mức độ cải biến cảnh quan.

Điển hình, theo TS Nguyễn Văn Đoàn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, di tích Luy Lâu (Bắc Ninh) mở ra một so sánh đáng chú ý với Cổ Loa ngay trên đồng bằng sông Hồng. Kết quả nghiên cứu cho thấy đây từng là một thành lớn thuộc hệ thống trị sở thời Bắc thuộc. Tuy nhiên, quy mô Luy Lâu vẫn nhỏ hơn đáng kể khi đặt cạnh tổng thể ba vòng thành Cổ Loa với tổng chiều dài gần 16 km.

Quan trọng hơn, khác biệt còn nằm ở quá trình kiến tạo nên diện mạo của hai di tích. Các kết quả khai quật cho thấy Luy Lâu được xây dựng và mở rộng qua nhiều giai đoạn, ban đầu có thể chỉ gồm một tòa thành nhỏ. Do vậy, quy mô hiện biết của Luy Lâu là kết quả tích lũy trong quá trình tồn tại lâu dài của trung tâm này. Trong khi đó, ba tuyến thành lớn của Cổ Loa về cơ bản thuộc một quy hoạch tổng thể gắn với quá trình hình thành trung tâm quyền lực Âu Lạc và phản ánh một chương trình kiến tạo trên phạm vi rộng.

Ở một trường hợp khác, cố đô Hoa Lư (Ninh Bình) thời Đinh - Tiền Lê được xây dựng giữa vùng núi đá vôi, nơi các dãy núi và thung lũng tự nhiên tham gia trực tiếp vào hệ thống phòng thủ. Tại đây, những đoạn thành do con người xây dựng chủ yếu nhằm khép lại các eo núi, cửa ngõ hoặc khoảng trống giữa những khối núi.

Ngược lại, Cổ Loa cũng tận dụng địa hình, nhưng nằm trên vùng châu thổ không có những dãy núi tạo sẵn phòng tuyến. Các gò cao, vùng trũng và thủy vực được đưa vào cấu trúc chung, song để hình thành nhiều lớp bảo vệ khép kín, con người vẫn phải trực tiếp đắp dựng những tuyến lũy có tổng chiều dài rất lớn. Và so với Hoa Lư, điểm nổi bật ở Cổ Loa là tỷ lệ đáng kể của phần công trình nhân tạo trong hệ thống phòng thủ.

Ảnh: BQL

Thành nhà Hồ (Thanh Hóa) lại cho thấy một cách khác để nhìn vào nguồn lực kiến tạo. Phạm vi thành Nội của di sản này không lớn bằng không gian Cổ Loa, nhưng việc dựng những bức tường bằng đá khối đòi hỏi khối lượng công việc lớn, từ khai thác, vận chuyển, gia công đến lắp dựng. Nguồn lực ở đây được tập trung vào một vòng thành đá đồ sộ - trong khi tại Cổ Loa, sức người và vật liệu được trải trên hệ thống thành đất nhiều vòng với chiều dài lớn. Hai trường hợp vì thế đều cho thấy khả năng huy động nguồn lực đáng kể, nhưng trong những điều kiện vật liệu, kỹ thuật và tổ chức nhà nước hoàn toàn khác nhau.

Riêng khi so sánh với Hoàng thành Thăng Long (gồm hệ thống La thành, Hoàng thành và Cấm thành), TS Nguyễn Văn Đoàn lưu ý tới yếu tố thời gian. Thăng Long trở thành một kinh đô lớn và phức tạp qua quá trình phát triển kéo dài gần một thiên niên kỷ, với thành lũy và không gian bên trong liên tục được xây dựng, sửa chữa, mở rộng qua nhiều triều đại. Vì vậy, đặt cạnh Thăng Long, Cổ Loa gắn với giá trị của một hệ thống thành lũy lớn đã xuất hiện từ trước Công nguyên, khi tổ chức nhà nước còn ở giai đoạn sơ khai.

Như thế, về tổng thể, quy mô Cổ Loa không chỉ thể hiện qua diện tích hay chiều dài các vòng thành, mà còn phản ánh khả năng huy động nguồn lực và tổ chức lao động để kiến tạo một công trình lớn từ rất sớm trong lịch sử.

Dấu tích của một trung tâm quyền lực sớm

Khá thú vị, tại hội thảo, việc đối chiếu Cổ Loa với những kinh đô, thành lũy xuất hiện về sau còn mở ra một góc nhìn khác: vị trí của mỗi trung tâm trong tiến trình tổ chức quyền lực ở Việt Nam.

Luy Lâu cũng từng giữ vị trí chính trị quan trọng tại đồng bằng sông Hồng, với nhiều dấu tích về kiến trúc, luyện kim, cư trú và sản xuất. Tuy nhiên, nếu Luy Lâu xuất hiện và phát triển với tư cách một đô thị - trị sở gắn với bộ máy hành chính thời Bắc thuộc, thì Cổ Loa là kinh đô của một chính thể hình thành trên nền tảng phát triển của xã hội Đông Sơn từ những thế kỷ trước Công nguyên.

Sự khác biệt ấy càng rõ hơn khi nhìn vào những dấu tích bên trong Cổ Loa. Với vị thế là trung tâm quyền lực của nhà nước Âu Lạc, nơi đây lưu giữ các bằng chứng về cư trú, sản xuất thủ công và hoạt động quân sự. Những phát hiện về mũi tên đồng, khuôn đúc cùng dấu tích luyện kim, chế tác đồ đồng cho thấy hoạt động sản xuất đã đạt mức độ chuyên môn hóa đáng kể. Và đặt bên quy mô của hệ thống thành lũy, những bằng chứng này góp phần khẳng định: Cổ Loa không chỉ là một công trình phòng thủ, mà còn là nơi tập trung nhân lực, vật lực và các hoạt động quan trọng của nhà nước Âu Lạc.

Từ trái sang theo chiều kim đồng hồ: Một số hiện vật được tìm thấy tại Cổ Loa và được công nhận là bảo vật quốc gia, bao gồm bộ khuôn đúc tên đồng, lưỡi cày đồng và trống đồng. Ảnh: BQL

Với Hoa Lư, sự so sánh mang một ý nghĩa khác. Hai di tích cách nhau hơn một thiên niên kỷ và thuộc những hoàn cảnh lịch sử rất khác nhau. Hoa Lư trở thành kinh đô của Đại Cồ Việt vào thế kỷ X, khi nền độc lập được xác lập và nhà nước quân chủ đang được củng cố sau thời kỳ Bắc thuộc. Cổ Loa xuất hiện sớm hơn nhiều, gắn với quá trình hình thành nhà nước Âu Lạc. Tại đó, nếu Hoa Lư phản ánh việc bảo vệ và củng cố một nhà nước quân chủ độc lập, Cổ Loa lưu giữ những dấu tích vật chất của một giai đoạn sớm hơn, khi quyền lực đang được tập trung và nhà nước hình thành.

Đặc biệt, khoảng cách của lịch sử càng rõ hơn khi Cổ Loa được đặt bên Thăng Long và Thành nhà Hồ. Hoàng thành Thăng Long là trung tâm quyền lực lâu dài của Đại Việt, với các chức năng hành chính, nghi lễ, quân sự và kinh tế phát triển qua nhiều triều đại. Thành nhà Hồ được xây dựng vào cuối thế kỷ XIV, gắn với những nỗ lực cải cách và tổ chức lại đất nước. Cả hai đều thuộc giai đoạn nhà nước quân chủ đã phát triển, trong một bối cảnh rất khác với Cổ Loa.

Vì thế, xét về mức độ chuyên biệt của không gian hay sự phức tạp trong chức năng, Cổ Loa khó có thể so trực tiếp với những kinh đô xuất hiện sau đó hơn một thiên niên kỷ. Nhưng chính khoảng cách thời gian ấy lại làm rõ một điểm đáng chú ý: nhiều đặc trưng thường thấy ở các trung tâm quyền lực của nhà nước quân chủ phát triển - như quy mô lớn, khả năng huy động nguồn lực, tổ chức sản xuất và xây dựng hệ thống phòng thủ - đã xuất hiện khá rõ tại Cổ Loa từ một giai đoạn rất sớm. Và theo TS Nguyễn Văn Đoàn, những bằng chứng này cho thấy xã hội Âu Lạc đã có năng lực tổ chức vượt khỏi khuôn khổ liên minh cộng đồng đơn giản.

Từ những so sánh ấy, Cổ Loa hiện lên với một vị trí riêng trong dòng chảy thành lũy Việt Nam - không phải bởi có cấu trúc lớn hay phức tạp hơn các tòa thành xuất hiện về sau, mà bởi một hệ thống phòng thủ có quy mô như vậy đã được tạo dựng từ trước Công nguyên, gắn với thời điểm hình thành nhà nước Âu Lạc.

(Còn tiếp)

Đông Mai