Cơ hội để Việt Nam bảo đảm cam kết quốc tế về phát thải

Xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu

Chuyển dịch năng lượng đang trở thành một trong những xu thế mang tính cấu trúc của kinh tế toàn cầu trong thế kỷ XXI. Thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển dịch sâu rộng từ hệ thống năng lượng dựa chủ yếu vào nhiên liệu hóa thạch sang các nguồn năng lượng sạch, ít phát thải và bền vững hơn.

Quá trình này mang ý nghĩa môi trường, tác động trực tiếp đến mô hình tăng trưởng, dòng vốn đầu tư và năng lực cạnh tranh của các nền kinh tế.

Theo các báo cáo gần đây của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), năng lượng tái tạo đang đóng góp gần như toàn bộ phần tăng thêm của nhu cầu điện toàn cầu. Điện mặt trời và điện gió tiếp tục dẫn dắt làn sóng đầu tư mới.

Dù IEA đã hạ dự báo tăng trưởng công suất năng lượng tái tạo toàn cầu đến năm 2030 khoảng 1/5, tương đương 248 GW, tổng công suất tái tạo toàn cầu vẫn tăng khoảng 4.600 GW vào năm 2030, trong đó điện mặt trời chiếm gần 80%.

Việt Nam thể hiện rõ quyết tâm hội nhập với xu thế toàn cầu thông qua cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Ảnh minh họa

Song song với sự dịch chuyển về công nghệ là sự thay đổi mạnh mẽ của dòng vốn. Theo BloombergNEF, đầu tư cho chuyển dịch năng lượng toàn cầu đã vượt mốc 2.000 tỷ USD mỗi năm, cao hơn đáng kể so với đầu tư vào các dự án nhiên liệu hóa thạch.

Trước tình hình này, Việt Nam đứng trước những yêu cầu và cơ hội đan xen. Là nền kinh tế đang phát triển với tốc độ tăng trưởng cao, nhu cầu năng lượng của Việt Nam dự báo tiếp tục tăng mạnh trong nhiều thập kỷ tới. Điều này đặt ra bài toán vừa phải bảo đảm đủ điện cho phát triển kinh tế - xã hội, vừa phải kiểm soát phát thải và bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn.

Việt Nam đã thể hiện rõ quyết tâm hội nhập với xu thế toàn cầu thông qua cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Mục tiêu trên được cụ thể hóa bằng các chính sách, chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, biến đổi khí hậu và đặc biệt là Quy hoạch điện quốc gia đã được điều chỉnh theo hướng ưu tiên năng lượng sạch và sử dụng năng lượng hiệu quả.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cho thấy sự thay đổi rõ rệt trong cơ cấu nguồn điện, với định hướng giảm dần nhiệt điện than, tăng nhanh tỷ trọng năng lượng tái tạo và đa dạng hóa các nguồn cung.

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi và điện mặt trời, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Tuy nhiên, tiềm năng chỉ có thể trở thành lợi thế thực sự nếu được khai thác bằng các chính sách phù hợp và năng lực triển khai hiệu quả.

Bài toán chi phí, chuyển giao công nghệ

Dù mở ra nhiều cơ hội, chuyển dịch năng lượng cũng đặt ra những thách thức lớn về chi phí đầu tư, công nghệ và quản trị hệ thống.

Theo các chuyên gia quốc tế, để đáp ứng mục tiêu phát triển năng lượng sạch và phát thải thấp, Việt Nam cần huy động nguồn vốn rất lớn cho xây dựng nguồn điện mới, nâng cấp lưới truyền tải, phát triển hệ thống lưu trữ và các công nghệ hỗ trợ. Trong ngắn hạn, chi phí đầu tư ban đầu cao có thể tạo áp lực lên cân đối tài chính và giá điện.

Bên cạnh đó, việc giảm dần các nguồn năng lượng truyền thống như than đá cũng kéo theo chi phí chuyển đổi xã hội, đặc biệt là đối với lao động và các địa phương phụ thuộc vào ngành khai thác và nhiệt điện.

Đây là lý do Việt Nam tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế như Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP), huy động nguồn vốn ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật để quá trình chuyển đổi diễn ra có trật tự, hạn chế các tác động tiêu cực. Đồng thời, định hướng phát triển năng lượng của Việt Nam ngày càng mang tính tổng hòa và linh hoạt.

Theo ông Lã Hồng Kỳ - đại diện Văn phòng Ban Chỉ đạo Nhà nước các dự án ngành năng lượng, Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định rõ cách tiếp cận này. Việt Nam sẽ tận dụng tối đa các nguồn năng lượng trong nước.

Bên cạnh đó là việc đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo, kết hợp nhập khẩu điện, than và khí đốt ở tỷ trọng phù hợp, đồng thời từng bước xây dựng các nhà máy điện hạt nhân. Đây được xem là giải pháp tối ưu, đáp ứng nhu cầu tăng trưởng điện năng, giảm phát thải và bảo đảm phát triển bền vững trong dài hạn.

Trên phạm vi toàn cầu, điện hạt nhân đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Tính đến cuối năm 2025, có 31 quốc gia vận hành nhà máy điện hạt nhân với 415 lò phản ứng đang hoạt động, tổng công suất gần 376.000 MW.

Khoảng 15 - 17 quốc gia đang xây dựng các lò phản ứng mới với 63 lò đang thi công, tổng công suất hơn 66.000 MW. Ngoài ra, khoảng 30 quốc gia khác đang trong giai đoạn lập kế hoạch hoặc chuẩn bị triển khai chương trình điện hạt nhân, trong đó có Việt Nam với chủ trương tái khởi động điện hạt nhân.

Một xu thế nổi bật hiện nay là sự phát triển của lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Công nghệ này giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu, rút ngắn tiến độ và tăng tính linh hoạt trong vận hành. Các tổ chức năng lượng quốc tế dự báo SMR có thể bắt đầu đi vào vận hành thương mại từ cuối thập kỷ này, mở ra lựa chọn phù hợp hơn cho các nền kinh tế đang phát triển.

Về dài hạn, bài toán công nghệ giữ vai trò then chốt. Việt Nam không chỉ hướng tới nhập khẩu công nghệ mà còn đặt mục tiêu từng bước làm chủ, thông qua chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Lộ trình chuyển giao công nghệ điện hạt nhân được đề xuất theo bốn giai đoạn, từ tiếp nhận năng lực vận hành và bảo trì, nội địa hóa chuỗi cung ứng thiết bị phụ trợ, làm chủ công nghệ nhiên liệu và quản lý chất thải phóng xạ, cho tới nghiên cứu và phát triển các dòng lò phản ứng thế hệ mới như SMR. Cách tiếp cận theo lộ trình giúp giảm thiểu rủi ro, tối đa hóa lợi ích kinh tế - công nghệ trong dài hạn.

Chuyển dịch năng lượng không chỉ là yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế mà còn là cơ hội chiến lược để Việt Nam tái cấu trúc mô hình tăng trưởng. Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, sự chỉ đạo của Chính phủ và sự đồng thuận của xã hội, Việt Nam có cơ sở để triển khai thành công quá trình chuyển dịch năng lượng, trong đó có cả năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện hạt nhân.

Dự kiến vào ngày 29/1/2026, Báo Công Thương tổ chức “Diễn đàn hiện thực hóa cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030”, góp phần cụ thể hóa Nghị quyết của Quốc hội về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030. Diễn đàn có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, các chuyên gia và doanh nghiệp.., tập trung bàn giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, huy động nguồn lực và thúc đẩy các lĩnh vực then chốt góp phần đưa Nghị quyết vào cuộc sống.

Lê An