Cơ chế chính sách đủ mạnh, đột phá trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế

Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh điều hành phiên họp. Ảnh: Phạm Thắng

Cần một cơ quan đầu mối chuyên nghiệp

Các ý kiến Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản đồng tình với sự cần thiết ban hành Nghị quyết về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, nhất là trong bối cảnh các tranh chấp đầu tư quốc tế phát sinh mới tiếp tục gia tăng với giá trị tranh chấp ngày càng lớn, tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại lớn về kinh tế, uy tín và môi trường đầu tư nếu thiếu sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan liên quan, cũng như yêu cầu phải đầu tư nhiều nguồn lực (chi phí pháp lý, nhân lực...) để giải quyết các tranh chấp đầu tư quốc tế.

Đánh giá cao dự thảo Nghị quyết đã được Bộ Tư pháp xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm thực tiễn trong nhiều năm tham mưu giúp Chính phủ cũng như thực hiện vai trò cơ quan đại diện pháp lý, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng, đây là một vấn đề rất khó và phức tạp, liên quan đến thực tiễn đầu tư quốc tế, các hiệp định thương mại tự do (FTA), hiệp định bảo hộ đầu tư và pháp luật quốc tế. Đặc biệt, trong bối cảnh nước ta mở rộng hội nhập sâu rộng, để bảo vệ quyền lợi quốc gia, rất cần một hành lang pháp lý đủ mạnh, không chỉ dừng lại ở các biện pháp hành chính mà phải tiếp cận theo tiêu chuẩn quốc tế.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Nhấn mạnh đây là những cơ chế, chính sách rất đặc biệt, đặc thù để tạo ra sự đột phá trong việc tăng cường năng lực phòng ngừa cũng như giảm thiểu những nguy cơ xảy ra tranh chấp trong đầu tư quốc tế, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, cần có những quy định có thể khác với các luật hiện hành để bảo đảm hiệu quả của cơ chế.

Do đó, cần rà soát thêm để đánh giá những cơ chế tại dự thảo Nghị quyết đã đủ mạnh chưa, với những cơ chế này đã đáp ứng được mục đích mong muốn khi ban hành Nghị quyết hay chưa.

Tháng 7/2025, Ủy ban Luật thương mại quốc tế của Liên Hợp Quốc đã ban hành bộ công cụ khuyến nghị cho các quốc gia trong việc phòng ngừa và giảm thiểu tranh chấp đầu tư quốc tế. Chiếu theo bộ công cụ này, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, các biện pháp hiện có trong dự thảo Nghị quyết vẫn mang tính hành chính và chưa thực sự đột phá với tính chất phòng ngừa. Do đó, ông đề nghị cần bổ sung dựa trên khuyến nghị của Ủy ban Luật Thương mại Quốc tế của Liên Hợp Quốc.

Cụ thể, trong Chương II của dự thảo Nghị quyết, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cần làm rõ hơn cơ chế phòng ngừa và nghiên cứu bổ sung thêm hai biện pháp.

Một là, có cơ chế đánh giá rủi ro bắt buộc. Cần hình thành quy trình đánh giá tác động và rủi ro tranh chấp đối với tất cả các hợp đồng, thỏa thuận đầu tư trước khi ký kết, đây là bộ lọc quan trọng để ngăn chặn hệ lụy pháp lý từ sớm; xây dựng các bộ công cụ về biện pháp cảnh báo sớm để giảm thiểu nguy cơ xảy ra tranh chấp ngay từ giai đoạn đầu.

Hai là, thiết lập đầu mối xử lý khiếu nại tập trung. Thay vì cơ chế phân tán, "đúng thẩm quyền thì làm, không đúng thì chuyển" như hiện nay. Cần một cơ quan đầu mối chuyên nghiệp để tiếp nhận và giải quyết các vướng mắc ban đầu của nhà đầu tư thông qua hòa giải, tránh để mâu thuẫn leo thang thành tranh chấp quốc tế.

Rà soát, tăng cường thêm nội dung về “phòng ngừa”

Giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh nhấn mạnh, tại Thông báo số 08-TB/BCĐTW ngày 8/8/2025 về kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm - Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật đã nêu rất rõ nhiệm vụ giao cho Đảng ủy Chính phủ chỉ đạo Đảng ủy Bộ Tư pháp chủ trì xây dựng và trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết trong năm 2026.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Trên cơ sở chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu Bộ Tư pháp xây dựng Đề án và Bộ đã xây dựng Đề án báo cáo Thủ tướng Chính phủ về mô hình tổ chức hoạt động của Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Về chế độ đãi ngộ đối với nhân sự làm công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, dẫn thực tế tại Bộ Tư pháp, Bộ trưởng cho biết, theo Nghị định số 09/2026/NĐ-CP của Chính phủ, Bộ Tư pháp hiện có Cục Pháp luật quốc tế và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế đảm nhiệm vai trò tham mưu giúp lãnh đạo Bộ trong lĩnh vực này. Đội ngũ cán bộ này không chỉ giỏi ngoại ngữ mà còn phải am hiểu pháp luật quốc tế, am hiểu pháp luật trong nước, đồng thời còn phải có những kỹ năng tham gia việc giải quyết tranh chấp quốc tế. Đây là những người có kiến thức tốt, giỏi nên cần có cơ chế để “giữ chân”.

Tiếp thu các ý kiến đề nghị nhấn mạnh cơ chế phòng ngừa, Bộ trưởng cho biết, việc thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế cũng là để phục vụ việc phòng ngừa.

Nêu rõ đây là cơ chế đặc biệt, đặc thù, Bộ trưởng Nguyễn Hải Ninh đồng tình với ý kiến đề nghị giao Chính phủ quy định về tổ chức, bộ máy của Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế; còn nhiệm vụ và cơ chế đặc thù thì nêu tại Nghị quyết để bảo đảm tính liên tục và có mối liên quan lẫn nhau giữa cơ chế phối hợp và nhiệm vụ của Trung tâm trong việc hỗ trợ cơ quan chủ trì và cơ quan đại diện pháp lý.

Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh phát biểu kết luận. Ảnh: Phạm Thắng

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh nêu rõ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu rà soát bổ sung hồ sơ để bảo đảm cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn của các cơ chế chính sách đặc thù, đặc biệt.

Cùng với đó, rà soát, tăng cường thêm nội dung về “phòng ngừa” trong dự thảo Nghị quyết này có các cơ chế chính sách đủ mạnh đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, đột phá trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng nêu rõ, dự thảo Nghị quyết chỉ quy định những nội dung khác với luật, nghị quyết của Quốc hội và thuộc thẩm quyền của Quốc hội; không quy định lại các nội dung đã được điều chỉnh trong pháp luật hiện hành hoặc các vấn đề mang tính kỹ thuật, thủ tục hành chính có tính biến động cao trong thực hiện.

Đối với quy trình thủ tục, cơ chế phối hợp cụ thể và các nội dung thuộc thẩm quyền điều hành thì giao Chính phủ, bộ, ngành địa phương quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời, phù hợp thực tiễn, đúng tinh thần đổi mới công tác xây dựng pháp luật.

Minh Trang