Chuyển đổi xanh – 'Chìa khóa' cho nông nghiệp bền vững

Báo cáo kiểm kê khí nhà kính, nông nghiệp Việt Nam phát thải gần 90 triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm. Trong đó, canh tác lúa nước chiếm khoảng 45 triệu tấn, chăn nuôi khoảng 20 triệu tấn.

Ông Lý Việt Hùng, Trưởng Phòng Kinh tế trung hòa carbon, Cục Biến đổi khí hậu cho rằng dù những cánh đồng lúa xanh tạo nên hình ảnh đặc trưng của nông nghiệp Việt Nam, quá trình canh tác trong điều kiện yếm khí lại phát sinh lượng lớn khí methane. Chuyển đổi sang mô hình sản xuất ít phát thải, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn là hướng đi cần thiết để bảo đảm phát triển lâu dài.

Mô hình ép lá khóm lấy sợi tại xã Hỏa Lựu, TP Cần Thơ không chỉ giúp nông dân tăng thu nhập mà còn hạn chế thải phụ phẩm ra môi trường.

Một trong những đơn vị phát triển kinh tế tuần hoàn hiệu quả là Hợp tác xã Sản xuất Thương mại Dịch vụ Cần Thơ Farm (HTX Cần Thơ Farm, xã Hỏa Lựu, TP Cần Thơ. Ông Phạm Văn Nương, Quản lý HTX, cho biết trước đây sau mỗi vụ thu hoạch, nông dân trồng khóm thường phải phun thuốc cỏ cháy rồi đốt bỏ lượng lá già trên ruộng, làm gia tăng lượng khí thải.

Nhằm tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, từ tháng 7/2025, HTX Cần Thơ Farm triển khai mô hình sản xuất sợi thô từ lá khóm. Trung bình khoảng 60 kg lá khóm tươi từ những cây có tuổi đời 3-4 năm mới cho ra 1 kg sợi thành phẩm. Dù cần nhiều nguyên liệu, mô hình này đã tạo ra giá trị mới từ nguồn phụ phẩm tưởng như không còn giá trị sử dụng.

Hiện HTX thu mua lá khóm tươi tận vườn với giá khoảng 1.000 đồng/kg. Với mỗi công đất trồng khóm, nông dân có thể thu hoạch từ 2,5-3 tấn lá, qua đó có thêm nguồn thu từ 2,5-3 triệu đồng mà không phải tốn chi phí tiêu hủy.

Sau khi xử lý, sợi khóm khô được cung cấp cho các doanh nghiệp dệt may với giá khoảng 160.000-170.000 đồng/kg. Không chỉ tạo thêm giá trị kinh tế, mô hình còn góp phần giải quyết việc làm cho lao động địa phương với mức thu nhập từ 250.000-300.000 đồng/ngày.

Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng chuyển đổi xanh không thể là nhiệm vụ riêng của một ngành hay một đơn vị mà cần sự tham gia của cả hệ sinh thái gồm chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân.

Khi các bên cùng đồng hành, những sản phẩm địa phương sẽ không chỉ bán giá trị vật chất mà còn mang theo tri thức, câu chuyện vùng miền và những giải pháp phát triển bền vững.

Trong lĩnh vực sản xuất lúa, Đề án “1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030” (gọi tắt là Đề án 1 triệu ha lúa) đang mở ra một chương mới cho nông nghiệp Việt Nam. Trọng tâm của đề án là việc xây dựng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp", một công cụ quan trọng để thâm nhập các thị trường quốc tế khắt khe.

Đề án “1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao đã mang lại nhiều hiệu quả tích cực.

Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sau 2 năm triển khai đề án cho thấy hiệu quả rõ rệt. Diện tích thực hiện đã đạt 354.839 ha so với mục tiêu 180.000 ha của giai đoạn đầu. Toàn bộ diện tích tham gia đề án đều áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa. Việc sử dụng giống lúa chất lượng cao được áp dụng trên 100% diện tích, lượng giống gieo sạ giảm từ 30–50%, lượng phân đạm giảm khoảng 30% và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2–3 lần.

Ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng việc áp dụng quy trình trong đề án không chỉ giúp hạt gạo sạch, an toàn thực phẩm mà còn đáp ứng xu hướng "gạo carbon thấp" đang dần hình thành trên thế giới.

Người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm gạo chất lượng cao có kèm tiêu chí thân thiện với môi trường.

Không chỉ trong lĩnh vực trồng trọt, các doanh nghiệp tại ĐBSCL đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng. Công ty TNHH Thép Tây Đô (TP Cần Thơ) là một minh chứng khi phát triển công nghiệp theo hướng carbon thấp, trong đó sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là trụ cột.

Công ty sử dụng giải pháp hiện đại hóa hệ thống xử lý phế liệu bằng máy cắt và máy nghiền công nghệ cao giúp rút ngắn thời gian nấu luyện từ 106 xuống còn khoảng 90 phút mỗi mẻ, đồng thời nâng cao chất lượng nguyên liệu đầu vào.

Ông Đào Duy Tuấn Hùng, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH Thép Tây Đô cho biết, trước cải tiến, doanh nghiệp tiêu thụ khoảng 128 triệu kWh/năm, suất tiêu hao năng lượng 2.554 MJ/tấn. Sau cải tiến, công ty giảm xuống dưới 2.500 MJ/tấn, tiết kiệm khoảng 5,2 triệu kWh/năm, tương đương gần 10,8 tỷ đồng và giảm hơn 3.400 tấn CO2 mỗi năm.

Đoàn công tác khảo sát mô hình tiết kiệm năng lượng tại Công ty TNHH Thép Tây Đô vào tháng 4 vừa qua.

Ông Lê Công Lý, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP Cần Thơ nhận định biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét đến ĐBSCL với các hiện tượng như xâm nhập mặn, sạt lở, hạn hán diễn biến phức tạp. Trong khi đó, chi phí sản xuất tăng cao và các thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu khắt khe hơn về tiêu chuẩn xanh.

Trước đây thị trường quan tâm đến sản lượng và chất lượng nông sản, thì hiện nay yêu cầu đã thay đổi. Sản phẩm phải xanh hơn, sạch hơn, có trách nhiệm hơn với môi trường và có khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng. “Các thị trường lớn không chỉ hỏi sản phẩm có ngon hay không mà còn quan tâm sản phẩm phát thải bao nhiêu, sản xuất như thế nào, có thân thiện với môi trường hay không”, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP Cần Thơ nói.

Giá trị của chuyển đổi xanh, không chỉ nằm ở việc giảm tác động môi trường mà còn là quá trình tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng hiện đại, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Nông nghiệp cần chuyển từ tư duy sản xuất đơn thuần sang phát triển kinh tế nông nghiệp, trong đó nông sản không chỉ là hàng hóa vật chất mà còn gắn với yếu tố sinh thái, văn hóa và trách nhiệm xã hội.

Văn Vĩnh