Chuyển đổi số thư viện: Hài hòa quản quyền và quyền tiếp cận tri thức

Chuyển đổi số thư viện, đáp ứng nhu cầu của bạn đọc cần đi đôi với bảo vệ quyền tác giả. Ảnh minh họa: Thiên Ngân

Cân bằng lợi ích

Nhiều thư viện hiện đã đẩy mạnh số hóa tài liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu và mở rộng dịch vụ trực tuyến nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập, nghiên cứu của người dân. Cùng với những thuận lợi mang lại, việc lưu trữ, khai thác và chia sẻ tác phẩm trên môi trường số cũng đặt ra hàng loạt vấn đề liên quan đến hành lang pháp lý, cơ chế cấp phép và quản lý quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo Trưởng phòng Tin học, Thư viện Quốc gia Việt Nam Lê Đức Thắng, hoạt động của nhiều thư viện trong nước hiện vẫn chủ yếu tập trung vào tổ chức và cung cấp các dịch vụ thư viện. Trong điều kiện ngân sách hạn hẹp, các đơn vị khó bố trí đầy đủ nhân lực và nguồn lực tài chính để triển khai công tác thực thi bản quyền một cách bài bản.

Trong khi đó, yêu cầu tăng cường phục vụ người sử dụng trên môi trường số ngày càng lớn. Nếu quá trình triển khai không tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật, thư viện có thể phải đối mặt với những rủi ro liên quan đến bản quyền. Những vướng mắc pháp lý có thể phát sinh ngay trong quá trình khai thác tài liệu hoặc trở thành nguy cơ tiềm ẩn về lâu dài, xuất phát từ cả nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan.

Một thực tế khác là tâm lý thận trọng của chủ sở hữu quyền tác giả cùng một số vướng mắc trong quy định hiện hành khiến nhiều tài liệu, tác phẩm mới chỉ được chấp thuận để thư viện số hóa và lưu trữ, chưa được phép đưa ra khai thác, phục vụ người sử dụng. Khi tài nguyên thông tin chỉ nằm trong kho dữ liệu mà chưa thể đến với bạn đọc, giá trị của công tác số hóa cũng khó được phát huy đầy đủ.

Sự thận trọng này không phải không có nguyên nhân. Trước đây, đã xảy ra tình trạng một số thư viện và đơn vị cung cấp tài liệu số tự ý số hóa, khai thác những tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ mà chưa xin phép hoặc chưa có thỏa thuận với tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan. Việc làm đó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sáng tạo cũng như các đơn vị nắm giữ bản quyền.

Do đó, việc quản lý bản quyền ngày càng chặt chẽ là cần thiết. Tuy nhiên, để cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ quyền tác giả và quyền tiếp cận tri thức của cộng đồng, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định về ngoại lệ bản quyền, tạo cơ sở pháp lý phù hợp để thư viện có thể số hóa và phục vụ tài liệu trong những phạm vi được pháp luật cho phép.

Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả

Chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện khó đạt hiệu quả nếu thiếu một cơ chế bảo vệ bản quyền phù hợp và sự cân bằng giữa quyền lợi của tác giả với nhu cầu tiếp cận tri thức của bạn đọc. Trước hết, hệ thống chính sách, pháp luật cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng xác định rõ quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả cũng như phạm vi tiếp cận, sử dụng thông tin của người dân.

Một hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp các thư viện có căn cứ triển khai số hóa, lưu trữ và cung cấp tài nguyên số an toàn, đúng quy định. Đây cũng là điều kiện để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mà vẫn mở rộng khả năng phổ biến, đưa tri thức đến với đông đảo người sử dụng.

Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng mô hình thư viện số tích hợp hai cấp được xem là giải pháp cần thiết để nâng cao hiệu quả quản trị. Theo mô hình này, thư viện trung tâm giữ vai trò hạt nhân, thực hiện quản trị tập trung về bản quyền và tài nguyên số, đồng thời kết nối, điều phối hoạt động của các thư viện phường, xã. Việc quản lý và khai thác tài nguyên số nhờ đó có thể được triển khai thống nhất, đồng thời giảm bớt gánh nặng xử lý các vấn đề liên quan đến bản quyền cho thư viện cơ sở.

Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam Nguyễn Hữu Giới cho rằng, công tác thực thi bản quyền trong chuyển đổi số thư viện vẫn đang gặp một số khó khăn. Dù vậy, những vướng mắc này không nên trở thành rào cản đối với quyền tiếp cận thông tin và nhu cầu khai thác tri thức của bạn đọc.

Các thư viện cần chủ động nghiên cứu, vận dụng phù hợp các quy định của pháp luật về bản quyền, đồng thời ưu tiên số hóa và khai thác những nguồn tài liệu được cung cấp theo hình thức truy cập mở trên thế giới. Đây là hướng đi thiết thực để mở rộng tài nguyên phục vụ người dùng mà vẫn bảo đảm tính hợp pháp.

Cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, thư viện, đơn vị nắm giữ bản quyền và các tổ chức liên quan, từ đó hình thành phương thức hợp tác hiệu quả trong khai thác, sử dụng tài nguyên số. Việc ứng dụng công nghệ để quản lý, giám sát và kiểm soát quá trình sử dụng tài liệu cũng sẽ hỗ trợ các thư viện bảo vệ quyền tác giả tốt hơn trên môi trường số.

Để những giải pháp trên đi vào thực tế, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về tôn trọng bản quyền cần được triển khai thường xuyên đối với cả đơn vị cung cấp lẫn người sử dụng. Qua đó, từng bước hình thành văn hóa khai thác tài nguyên số đúng quy định, góp phần hạn chế các hành vi xâm phạm quyền tác giả và tạo nền tảng cho chuyển đổi số thư viện phát triển bền vững.

ĐÌNH TOÁN