Chuyển đổi số đánh thức giá trị di sản

Hồi sinh di sản

Theo TS Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, công nghệ đã thổi một luồng sinh khí mới vào các tác phẩm tĩnh lặng. Sự kết hợp của công nghệ 3D Mapping và hiệu ứng chuyển động (cinemagraph) đã tạo ra những hiệu ứng thị giác và âm thanh sống động, thu hút đông đảo công chúng trẻ tuổi.

Không dừng lại ở đó, hệ thống thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA với việc tích hợp định vị iBeacon, mã QR và 9 ngôn ngữ khác nhau đã giúp khách tham quan dễ dàng tiếp cận thông tin mọi lúc, mọi nơi mà không cần phụ thuộc vào hướng dẫn viên.

Festival Bốn mùa tại Huế. Ảnh: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Một điểm nhấn khác là sự ra đời của không gian triển lãm trực tuyến VAES. Được thiết kế trong không gian kiến trúc mô phỏng hình dáng bông sen cách điệu, nền tảng 3D này không chỉ tái hiện chân thực không gian vật lý mà còn cho phép người xem phóng to chi tiết, điều hướng góc nhìn và tương tác trực tiếp với tác phẩm.

Nếu như ở các bảo tàng, công nghệ giúp tối ưu hóa trải nghiệm thì ở quy mô địa phương, di sản văn hóa số đang được định hình trở thành tài nguyên dữ liệu, nguồn lực sáng tạo và động lực kinh tế mới. Theo TS Phan Thanh Hải - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế, tại Cố đô Huế, việc khai thác di sản theo kiểu bán vé tham quan truyền thống đã bộc lộ rõ những hạn chế về mặt doanh thu.

“Di sản chưa được xem là dữ liệu sáng tạo, chưa hình thành chuỗi công nghiệp nội dung, chưa khai thác mạnh thị trường số”, ông Hải nhận định.

Nhưng khoa học công nghệ đã mở ra hướng đi mới cho di sản ở Huế. Hàng loạt công nghệ như AI, Big Data, VR/AR, 3D Scanning, Digital Twin, Blockchain, GIS, IoT được ứng dụng để phục dựng cung điện, trải nghiệm thực tế ảo, lập bảo tàng số, định danh số cho hiện vật, trình diễn đa phương tiện...

“Di sản không còn bị giới hạn trong không gian vật lý. Việc ứng dụng công nghệ không đơn thuần là “đưa di sản lên mạng” mà đây là hình thức tồn tại mới của di sản trong tương lai”, ông Hải nhận định.

Công nghệ đã giúp tạo ra chuỗi chuyển hóa giá trị hoàn toàn mới: biến di sản thành dữ liệu, chuyển dữ liệu thành tri thức, dùng tri thức để khơi nguồn sáng tạo và biến sáng tạo thành các sản phẩm mang lại giá trị kinh tế - xã hội.

Các kỳ "Festival bốn mùa" tại đây không chỉ đơn thuần là những sự kiện văn hóa mà đã vươn lên trở thành "phòng thí nghiệm" của nền công nghiệp văn hóa số, nơi trình diễn ánh sáng (Mapping), nghệ thuật đa phương tiện, trải nghiệm thực tế ảo (VR) và các sản phẩm lưu niệm số được ứng dụng mạnh mẽ để phát triển kinh tế.

Nhận diện rào cản trên chặng đường số hóa

Dù bức tranh chuyển đổi số đang có nhiều điểm sáng, nhưng hành trình này vẫn phải đối mặt với không ít thách thức. Đầu tiên là bài toán về hạ tầng và kinh phí. Các thiết bị công nghệ hiện đại đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ, trong khi các cơ quan văn hóa lại thiếu nguồn ngân sách ổn định để vận hành và bảo trì dài hạn. Song song đó là sự thiếu hụt nghiêm trọng về nguồn nhân lực am hiểu cả công nghệ và văn hóa, khi phần lớn đội ngũ cán bộ hiện nay đều xuất thân từ nền tảng đào tạo truyền thống, chưa quen thuộc với việc tích hợp công nghệ và truyền thông số.

Về mặt chính sách, hành lang pháp lý hiện hành vẫn chưa bao quát hết các vướng mắc phức tạp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, chia sẻ bản quyền hình ảnh và quyền sở hữu và khai thác dữ liệu khi hợp tác với đối tác thứ ba. Các chuyên gia cũng lên tiếng cảnh báo về rủi ro "công nghệ hóa hời hợt", mâu thuẫn giữa khai thác kinh tế và bảo tồn nguyên trạng, cũng như sự khó khăn của nhóm công chúng lớn tuổi trong việc tiếp cận các ứng dụng thông minh.

Để vượt qua những "điểm nghẽn" này, các chuyên gia cho rằng cần áp dụng chiến lược đi từ những bước cơ bản nhất. Việc triển khai nên bắt đầu từ các giải pháp đơn giản, dễ sử dụng như mã QR, bản đồ tương tác hay video giới thiệu trước khi đầu tư vào những công nghệ đắt đỏ. Đồng thời, việc chủ động bắt tay với các doanh nghiệp công nghệ trong nước sẽ giúp các đơn vị quản lý tốt hơn bản quyền và dữ liệu của mình.

Công nghệ không nên được sử dụng chỉ để "chạy theo hình thức", mà phải phục vụ thiết thực cho các mục tiêu giáo dục, trải nghiệm và làm sâu sắc thêm giá trị văn hóa. Khi di sản được chắp cánh bởi khoa học và được nuôi dưỡng bằng sự sáng tạo, các vùng đất lịch sử sẽ thực sự lột xác, chuyển mình từ những "kinh đô xưa" thành các "kinh đô sáng tạo", kiến tạo nên sự phát triển vững.

Hiền Thảo