Chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Từ cánh đồng lúa kém hiệu quả đến vùng sản xuất giá trị cao

Sầu riêng là loại cây ăn trái mang lại nhiều giá trị kinh tế cho bà con xã Lộc Ninh, tỉnh Tây Ninh.

Trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp, việc chuyển đổi diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả sang các loại cây trồng khác đang trở thành hướng đi tất yếu tại nhiều địa phương. Tại xã Lộc Ninh (tỉnh Tây Ninh), chủ trương này không chỉ dừng ở định hướng mà đã đi vào thực tiễn, mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt, từng bước thay đổi tư duy sản xuất của người dân.

Bài toán từ thực tiễn sản xuất

Giai đoạn 2017-2020, huyện Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh (trước sáp nhập) đã triển khai chuyển đổi hơn 5.300ha đất trồng lúa sang các loại cây trồng khác. Đây chủ yếu là diện tích lúa một vụ, phụ thuộc nhiều vào thời tiết, hiệu quả kinh tế thấp, dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

Vườn sầu riêng của gia đình ông Phạm Văn Huy, xã Dầu Tiếng (Thành phố Hồ Chí Minh).

Song song với đó, các báo cáo bổ sung cho thấy địa phương đã từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường chỉ đạo và hỗ trợ kỹ thuật, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi diễn ra đồng bộ, đúng định hướng.

Các loại cây được lựa chọn chuyển đổi khá đa dạng, từ cây hằng năm như khoai mì, bắp, rau màu đến cây lâu năm như nhãn, bưởi, xoài, đặc biệt là sầu riêng. Thực tế cho thấy, nhiều loại cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn trồng lúa từ 15-25 triệu đồng/ha/vụ, mở ra hướng đi mới cho sản xuất nông nghiệp địa phương.

Tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới

Trên cơ sở kết quả đạt được, giai đoạn 2021-2025, địa phương tiếp tục định hướng chuyển đổi gần 4.000ha đất lúa sang các loại cây trồng khác, trong đó cây lâu năm chiếm tỷ trọng lớn. Đây là bước chuyển từ “lượng” sang “chất”, hướng tới xây dựng vùng sản xuất tập trung, nâng cao giá trị gia tăng.

Sau sáp nhập, xã Lộc Ninh đã kế thừa và phát huy những kết quả này. Năm 2025, địa phương tiếp tục chuyển đổi hàng chục héc-ta đất lúa, trong đó có 25ha sang cây lâu năm như sầu riêng, nhãn, mít; 20ha sang cây hằng năm và một phần diện tích kết hợp nuôi trồng thủy sản .

Đáng chú ý, giá trị sản xuất sau chuyển đổi cao hơn từ 4-5 lần so với trồng lúa, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân.

Những “trái ngọt” từ chuyển đổi

Không chỉ là những con số trong báo cáo, chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã thực sự làm thay đổi cuộc sống của nhiều hộ nông dân.

Ông Phạm Văn Huy, nông dân tại khu vực Dầu Tiếng (Thành phố Hồ Chí Minh), chia sẻ rằng trước đây đất canh tác kém hiệu quả, “láng hóc”, khó giữ nước. Từ khi tận dụng nguồn nước hồ Dầu Tiếng, ông chuyển sang trồng cây ăn trái, đặc biệt là sầu riêng.

“Nhờ nguồn nước này, cây phát triển tốt, hiệu quả đạt 80-90%. Gia đình tôi có khoảng 2ha, trong đó gần nửa héc-ta trồng sầu riêng, mỗi năm thu về hàng trăm triệu đồng”, ông Huy cho biết.

Theo ông, việc áp dụng hệ thống tưới nhỏ giọt giúp tiết kiệm chi phí đáng kể. Nguồn nước hồ vừa dồi dào, vừa ít tốn kém hơn so với nước máy, tạo điều kiện để mở rộng mô hình.

Tại xã Lộc Ninh, mô hình của gia đình ông Nguyễn Văn Mạnh cũng là một điển hình. Từ diện tích trồng lúa trước đây, ông chuyển sang trồng 230 gốc sầu riêng. Sau 9 năm, vườn cây bước vào giai đoạn cho thu hoạch ổn định.

Ông Nguyễn Văn Mạnh, xã Lộc Ninh, tỉnh Tây Ninh.

“Năm 2025, sau khi trừ chi phí, gia đình tôi thu được hơn 1 tỷ đồng”, ông Mạnh chia sẻ. Tuy nhiên, ông cũng cho biết, cây sầu riêng đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc cao, đặc biệt là vấn đề nước tưới và thoát nước.

“Trước đây hay bị ngập do mưa lớn, nhưng mấy năm gần đây, nhờ địa phương nạo vét kênh mương, tình trạng này đã được khắc phục, cây phát triển tốt hơn”, ông nói.

Hướng tới phát triển bền vững

Theo ông Nguyễn Hoài Phương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lộc Ninh, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa kém hiệu quả là nhiệm vụ trọng tâm, gắn với mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững.

“Chúng tôi tập trung tuyên truyền, hướng dẫn người dân lựa chọn cây trồng phù hợp điều kiện thổ nhưỡng, nguồn nước; đồng thời đầu tư hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng để hỗ trợ sản xuất”, ông Phương cho biết.

Ông Nguyễn Hoài Phương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lộc Ninh, tỉnh Tây Ninh.

Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cũng chú trọng quản lý nhà nước, triển khai các quy định về giống cây trồng, quy hoạch sản xuất, bảo đảm chuyển đổi đúng hướng, tránh tình trạng tự phát.

Ở góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Phúc Phong, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Lộc Ninh cho biết: “Chúng tôi tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, khuyến khích sử dụng giống cây chất lượng cao, đồng thời theo dõi sát quá trình chuyển đổi để kịp thời hỗ trợ người dân”.

Để tiến trình tái cơ cấu nông nghiệp gắn với thích ứng biến đổi khí hậu được thuận lợi, việc bảo đảm nguồn nước tưới ổn định đang trở thành yếu tố then chốt quyết định hiệu quả sản xuất và thu nhập của người dân.

Tại khu vực này, nguồn nước từ hồ Dầu Tiếng không chỉ đóng vai trò “mạch sống” cho sản xuất nông nghiệp, mà còn mở ra dư địa chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng giá trị cao. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả hơn nguồn tài nguyên này, địa phương cũng đang đặt ra nhiều kiến nghị nhằm hoàn thiện hạ tầng thủy lợi, bảo đảm cấp thoát nước đồng bộ, phục vụ lâu dài cho người dân.

Ông Nguyễn Phúc Phong cũng có những đề xuất nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và nâng cao thu nhập cho bà con.

Ông Nguyễn Phúc Phong, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Lộc Ninh, tỉnh Tây Ninh.

Thực tiễn tại một số địa phương vùng Đông Nam Bộ cho thấy, chuyển đổi cơ cấu cây trồng không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thị trường nông sản ngày càng cạnh tranh.

Từ những cánh đồng lúa kém hiệu quả, các vùng chuyên canh cây ăn trái, cây công nghiệp giá trị cao đang dần hình thành. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện quy hoạch, đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm.

Chuyển đổi đúng hướng không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần định hình một nền nông nghiệp hiện đại, thích ứng và hiệu quả trong giai đoạn mới.

Thu Hà-Anh Trường