Chủ động ứng phó tác động từ Trung Đông, giữ đà tăng trưởng xuất khẩu

Nông sản, thủy sản đối mặt thách thức

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội, nhận định xung đột tại khu vực Trung Đông không còn là vấn đề khu vực, mà đã trở thành cú sốc địa chính trị mang tính toàn cầu.

Bộ Công Thương đề nghị các hiệp hội ngành hàng khẩn trương rà soát, đánh giá tác động của xung đột Trung Đông tới xuất nhập khẩu, logistics và nguồn cung nguyên liệu. Ảnh minh họa

Theo ông Mạc Quốc Anh, tác động lan tỏa chủ yếu qua ba kênh: năng lượng, logistics và tài chính. Trung Đông giữ vai trò quan trọng trong cung ứng dầu mỏ, khí đốt toàn cầu. Khi xung đột leo thang, nguy cơ gián đoạn nguồn cung cùng tâm lý đầu cơ khiến giá dầu biến động mạnh. Với nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu xăng dầu, chi phí sản xuất, vận tải và bảo hiểm hàng hóa đều gia tăng.

Doanh nghiệp xuất nhập khẩu vì vậy chịu “tác động kép”, chi phí đầu vào tăng trong khi nhiều hợp đồng đã ký với giá cố định, khó điều chỉnh theo biến động thị trường.

Các tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz, Biển Đỏ hay kênh đào Suez tiếp tục là điểm nóng. Khi rủi ro an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu phải đổi hải trình, thậm chí tạm dừng khai thác tuyến. Phương án vòng qua mũi Hảo Vọng khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm 10–14 ngày, đẩy chi phí logistics tăng vọt. Theo tiền lệ các đợt bất ổn trước, giá cước container 40 feet có thể tăng gấp 2–3 lần, vượt 5.000 USD, kèm theo phụ phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh.

TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho rằng không chỉ vận tải biển mà cả vận tải hàng không cũng chịu tác động. Các mặt hàng giá trị cao như điện thoại, linh kiện điện tử, dược phẩm có nguy cơ chậm giao, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và dòng tiền của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, khoảng 20% lượng khí gas toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Nếu tuyến này bị gián đoạn, nguồn cung năng lượng sẽ bị ảnh hưởng đáng kể. Trong kịch bản xấu, giá dầu có thể vượt 100 USD/thùng nếu xung đột kéo dài.

Trong nhóm ngành chịu tác động rõ nét nhất có nông sản và thủy sản, những mặt hàng nhạy cảm với thời gian vận chuyển và điều kiện bảo quản. Với ngành điều, ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Điều Việt Nam, cho biết năm 2025, Trung Đông đã vươn lên là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam. Tuy nhiên, do yếu tố an ninh, nhiều container phải nằm chờ ngoài khơi, gây chậm thanh toán và tạm “đóng băng” các hợp đồng mới. Việc tìm kiếm thị trường thay thế hoặc khôi phục mạnh các thị trường truyền thống cần thêm thời gian.

Tương tự, Trung Đông hiện là thị trường quan trọng của thủy sản Việt Nam, với kim ngạch năm 2025 đạt 401 triệu USD, tăng gần 10% so với năm trước. Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, thủy sản yêu cầu nghiêm ngặt về nhiệt độ và thời gian vận chuyển. Khi không phận bị hạn chế, lịch bay xáo trộn, nguồn cung hàng tươi có thể thiếu hụt chỉ sau vài ngày.

Dubai với cảng Jebel Ali do DP World vận hành là trung tâm trung chuyển lớn của khu vực. Khi tàu chuyển hướng, nguy cơ ùn tắc, thiếu vị trí cắm điện cho container lạnh gia tăng, kéo theo chi phí lưu bãi và rủi ro suy giảm chất lượng hàng hóa.

Trước diễn biến phức tạp, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đã yêu cầu các hiệp hội ngành hàng rà soát, đánh giá tác động, chủ động đề xuất giải pháp và tìm kiếm thị trường thay thế khi cần thiết.

Chủ động thích ứng, không để bị động

Trong bối cảnh tình hình xung đột đang rất phức tạp ở khu vực Trung Đông và các khu vực khác trên thế giới, theo TS. Mạc Quốc Anh, doanh nghiệp cần tập trung vào ba nhóm giải pháp.

Thứ nhất, tăng cường quản trị rủi ro địa chính trị, rà soát lại hợp đồng, điều khoản thanh toán, bảo hiểm; đa dạng hóa đối tác và tuyến vận tải để tránh phụ thuộc vào một thị trường.

Thứ hai, sử dụng công cụ phòng ngừa tài chính như hedging tỷ giá, đàm phán điều khoản giá linh hoạt theo biến động nhiên liệu và cước vận tải.

Thứ ba, tái cấu trúc thị trường xuất khẩu. Trung Đông vẫn là thị trường tiềm năng với nhu cầu lớn về lương thực, thực phẩm halal và hàng tiêu dùng, song doanh nghiệp cần phân tán rủi ro sang Nam Á, châu Phi hoặc ASEAN để bảo đảm an toàn dòng tiền.

TS. Lê Duy Bình khuyến nghị trong ngắn hạn, doanh nghiệp cần giữ bình tĩnh, cập nhật thông tin liên tục, xây dựng kịch bản dự phòng. Về dài hạn, đây là thời điểm nhìn lại chiến lược quản trị rủi ro, xây dựng quỹ dự phòng tài chính và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Ở tầm vĩ mô, Nhà nước cần điều hành linh hoạt chính sách tiền tệ, tỷ giá; tăng cường cảnh báo thương mại qua hệ thống thương vụ; hỗ trợ tín dụng và bảo hiểm xuất khẩu cho doanh nghiệp nhỏ và vừa; đồng thời đẩy mạnh đàm phán thương mại để bảo đảm hành lang pháp lý an toàn cho thanh toán và vận chuyển quốc tế.

Trong bối cảnh thế giới diễn biến nhanh, phức tạp, đặc biệt là xung đột tại Trung Đông gây gián đoạn vận tải biển, hàng không, tác động tới nguồn cung và giá năng lượng, tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 2/2026 sáng 4/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh yêu cầu giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng từ 10% trở lên.

Theo đó, Bộ Ngoại giao được giao chủ trì đánh giá tác động của xung đột tới Việt Nam, xây dựng các kịch bản ứng phó. Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính phối hợp điều hành chính sách tiền tệ, tài khóa linh hoạt; nghiên cứu công bố hạn mức tăng trưởng tín dụng năm 2026 và các giải pháp huy động nguồn lực cho đầu tư phát triển.

Đồng thời, các bộ, ngành tập trung làm mới động lực tăng trưởng truyền thống, thúc đẩy động lực mới; đẩy nhanh giải ngân đầu tư công; tăng cường xúc tiến thương mại, đa dạng hóa thị trường; đàm phán các hiệp định thương mại tự do mới với Pakistan, GCC, Mercosur…

Theo các chuyên gia, trong mỗi cuộc khủng hoảng địa chính trị, doanh nghiệp có nền tảng tài chính lành mạnh, quản trị rủi ro tốt và chiến lược thị trường linh hoạt không chỉ trụ vững mà còn có thể mở rộng thị phần.

Thách thức hiện nay không chỉ là giá dầu hay cước vận tải, mà là năng lực thích ứng chiến lược trong một trật tự kinh tế toàn cầu ngày càng bất định. Giữ vững mục tiêu tăng trưởng vì thế không chỉ là bài toán con số, mà còn là bài toán về bản lĩnh, tầm nhìn và sự chủ động của cả doanh nghiệp và Nhà nước trong giai đoạn nhiều sóng gió.

Chuyên gia kinh tế, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam: Hiện còn quá sớm để định lượng cụ thể mức độ tác động, đặc biệt các diễn biến của cuộc xung đột này hết sức khó lường. Điều quan trọng nhất hiện nay là theo dõi sát diễn biến và xây dựng các kịch bản ứng phó khác nhau, tránh rơi vào thế bị động nếu tình hình leo thang.

Nguyễn Hạnh