Chống xâm phạm bản quyền: Cần nhiều giải pháp đồng bộ

Vi phạm diễn ra trên nhiều lĩnh vực

Tối 4-6, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức chương trình “Hà Nội chuyển động” với chủ đề "Chống xâm phạm sở hữu trí tuệ - bảo vệ sáng tạo, thúc đẩy phát triển".

Thực tế cho thấy, vi phạm sở hữu trí tuệ hiện đang là vấn đề nhức nhối cả trên không gian mạng và trong thực tế, diễn ra trên nhiều lĩnh vực như xâm phạm bản quyền phim, âm nhạc, trò chơi điện tử; xâm phạm sở hữu công nghiệp, hàng hóa giả nhãn hiệu, dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo (AI), sáng chế và các sản phẩm khoa học công nghệ.

Nếu trước đây hành vi vi phạm chủ yếu là sao chép và đăng tải thủ công các tác phẩm như phim, âm nhạc hay chương trình truyền hình thì hiện nay các đối tượng đã sử dụng nhiều công nghệ mới để né tránh cơ chế kiểm soát và gia tăng tốc độ phát tán nội dung trái phép.

Các khách mời tại chương trình. Ảnh: Phan Anh

Không ít trường hợp xây dựng cả hệ sinh thái vi phạm khép kín, liên kết giữa website, mạng xã hội, ứng dụng OTT, quảng cáo trực tuyến và thanh toán điện tử để thu lợi bất chính với quy mô lớn.

Đáng quan tâm, các hành vi vi phạm ngày càng mang tính xuyên biên giới, ẩn danh và tận dụng công nghệ để thu lợi lớn từ quảng cáo, dữ liệu và lưu lượng người dùng. Điều này gây thiệt hại nghiêm trọng cho các doanh nghiệp sáng tạo nội dung, các cơ quan báo chí, truyền hình và các chủ sở hữu quyền, đồng thời làm suy giảm động lực đầu tư cho lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Theo Cục Xuất bản, In và Phát hành, vi phạm bản quyền trên môi trường số đang gây thiệt hại khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm. Mặc dù công tác phòng, chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đã đạt nhiều kết quả tích cực, nhiều vụ việc đã được phát hiện và xử lý, song tình trạng vi phạm vẫn diễn biến phức tạp ở một số lĩnh vực, địa phương, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Trước thực tế đó, ngày 5-5-2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu các bộ, ngành, địa phương triển khai quyết liệt các biện pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Liên tiếp những vụ việc mà cơ quan chức năng phanh phui, làm rõ gần đây trong chiến dịch 23 ngày đêm đấu tranh, ngăn chặn, xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cho thấy tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” trong xử lý xâm phạm bản quyền.

Ông Hoàng Đình Chung trao đổi tại chương trình. Ảnh: Phan Anh

Bảo đảm sự cân bằng giữa ba chủ thể

Trao đổi tại chương trình, ông Hoàng Đình Chung – Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (Hội Truyền thông số Việt Nam) cho rằng, trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, bảo vệ bản quyền không còn là vấn đề riêng của cơ quan quản lý hay các đơn vị nắm giữ nội dung, mà đã trở thành bài toán liên quan trực tiếp đến toàn bộ hệ sinh thái số.

Vì vậy, việc xây dựng chính sách quản lý cần bảo đảm sự cân bằng giữa ba chủ thể quan trọng gồm chủ sở hữu nội dung, nền tảng trung gian và người dùng.

Theo ông Hoàng Đình Chung, đối với các chủ sở hữu nội dung, yêu cầu quan trọng nhất là quyền và lợi ích hợp pháp phải được bảo vệ một cách thực chất. Nếu các tác phẩm, sản phẩm sáng tạo liên tục bị sao chép, phát tán trái phép mà không được ngăn chặn hiệu quả, doanh nghiệp và người sáng tạo sẽ mất động lực đầu tư lâu dài.

Trong khi đó, các nền tảng trung gian đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong việc phân phối và kiểm soát nội dung trên môi trường số.

"Cần xác định rõ trách nhiệm của các nền tảng trong việc phát hiện, tiếp nhận và xử lý các hành vi vi phạm bản quyền. Tuy nhiên, chính sách quản lý cũng phải tránh tạo ra áp lực quá lớn khiến các nền tảng buộc phải áp dụng các biện pháp kiểm duyệt cực đoan chỉ để giảm thiểu rủi ro pháp lý. Thay vào đó, cần xây dựng cơ chế minh bạch trong quá trình xác minh, xử lý khiếu nại và bảo đảm quyền phản hồi của các bên liên quan", ông Hoàng Đình Chung chia sẻ.

Đối với người dùng, cần nhìn nhận rằng họ không chỉ là đối tượng tiếp nhận thông tin mà còn có thể trở thành những nhà sáng tạo nội dung trên không gian mạng. Vì vậy, các quy định về bản quyền cần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin hợp pháp, quyền sử dụng hợp lý các tác phẩm, đồng thời không cản trở các hoạt động sáng tạo được pháp luật cho phép.

Ông Hoàng Đình Chung: "Cuộc chiến chống vi phạm bản quyền số không còn đơn thuần là việc gỡ bỏ một website hay chặn một đường dẫn cụ thể, mà cần hướng tới việc nhận diện, bóc gỡ". Ảnh: Phan Anh

Thực tế cho thấy, nếu chính sách quản lý quá thiên lệch về một phía sẽ dễ dẫn tới mất cân bằng. Việc buông lỏng quản lý có thể khiến vi phạm bản quyền lan rộng, làm suy yếu thị trường nội dung hợp pháp. Ngược lại, nếu siết chặt quá mức hoặc trao quyền quá lớn cho các công cụ tự động xử lý vi phạm, nguy cơ lạm dụng “gậy bản quyền” có thể xuất hiện, ảnh hưởng đến cả người dùng lẫn những chủ thể sở hữu quyền hợp pháp. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong công tác bảo vệ bản quyền số.

Ông Hoàng Đình Chung nhấn mạnh, cuộc chiến chống vi phạm bản quyền số không còn đơn thuần là việc gỡ bỏ một website hay chặn một đường dẫn cụ thể, mà cần hướng tới việc nhận diện, bóc gỡ và triệt phá toàn bộ hệ sinh thái vi phạm được tổ chức bài bản phía sau. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ giữa công nghệ, pháp luật và các chủ thể trên môi trường số, công tác bảo vệ bản quyền mới có thể đạt hiệu quả bền vững trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng phát triển mạnh mẽ.

Luật sư Nguyễn Văn Hà trao đổi tại chương trình. Ảnh: Phan Anh

Cần hướng dẫn pháp lý cụ thể đối với các sản phẩm liên quan đến AI

Từ thực tiễn hành nghề, luật sư Nguyễn Văn Hà – Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Hà Nội đánh giá, có ba thực tế đáng báo động về tình trạng xâm phạm bản quyền hiện nay trên môi trường số:

Đó là có sự dịch chuyển từ vi phạm nhỏ lẻ sang vi phạm có tổ chức, mức độ nghiêm trọng hơn và quy mô rất lớn. Đây là một điều đáng báo động trong giai đoạn hiện nay và cũng là vấn đề đặt ra trong công việc xây dựng hoàn thiện thể chế.

Đồng thời, các đối tượng tận dụng tối đa về công nghệ để né tránh pháp luật, như: Mạng phân phối nội dung (CDN), proxy, máy chủ đặt ở nước ngoài, thậm chí liên tục thay đổi tên miền để xóa dấu vết. Đặc biệt, lợi dụng trí tuệ nhân tạo (AI) càng khiến tốc độ phát tán nội dung lậu diễn ra chóng mặt, tạo ra khó khăn trong xử lý vi phạm. Điều này cũng gây khó khăn rất lớn cho các cơ quan thực thi pháp luật của Việt Nam trong việc xử lý nghiêm đối với hành vi này.

Công an thành phố Hồ Chí Minh khởi tố Nguyễn Trần Việt Hoàng về hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Ảnh: Bộ Công an

Bên cạnh đó, các cơ quan, tổ chức, các đơn vị này trong quá trình thực hiện hành vi vi phạm đã hợp thức hóa bằng khai thác thương mại, thậm chí là tranh chấp bản quyền… Đây cũng chính là kẽ hở, là lỗ hổng mà các chủ thể cá nhân đó lợi dụng để tiếp tục khai thác và thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.

Từ thực tế này, luật sư Nguyễn Văn Hà nhấn mạnh, công nghệ đang phát triển nhanh hơn luật pháp. Những thách thức mới đòi hỏi cần sớm có các hướng dẫn pháp lý cụ thể đối với các sản phẩm liên quan đến AI. Đồng thời, để bảo vệ bản quyền trong thời đại số, cần ứng dụng chính công nghệ như các thuật toán rà quét tự động, blockchain để hỗ trợ lực lượng thực thi pháp luật…

Phương Thảo