Chọn người làm luật

Ngày 15-3-2026, hơn 73 triệu cử tri sẽ tham gia bỏ phiếu tại hơn 72.000 khu vực trên cả nước để bầu 500 đại biểu Quốc hội khóa XVI và hàng chục ngàn đại biểu hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031.

Đây là lần đầu tiên một cuộc bầu cử toàn quốc diễn ra khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã chính thức vận hành sau sắp xếp đơn vị hành chính. Ở nhiều nơi, địa giới thay đổi, quy mô dân số tăng lên, không gian quản lý rộng hơn. Một xã hôm nay có thể gấp đôi diện tích và dân số so với trước. Một phường mới hình thành mang trong mình cả đặc trưng đô thị lẫn nông thôn. Sự thay đổi này tác động trực tiếp đến việc xác định cơ cấu đại biểu, phân bổ số lượng, tổ chức hiệp thương và cách thức tiếp xúc cử tri.

Nếu trước đây, những buổi tiếp xúc cử tri thường diễn ra trong một hội trường quen thuộc, với những gương mặt quen thuộc, thì nay người ứng cử phải đi xa hơn, nghe nhiều hơn và đối thoại với nhiều nhóm cử tri hơn: doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh, người lao động trong khu công nghiệp, cư dân khu đô thị mới, nông dân vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất... Mỗi nhóm có một mối quan tâm riêng, nhưng điểm chung vẫn là mong muốn luật pháp rõ ràng, chính sách ổn định và cơ hội phát triển công bằng.

Ở tầm quốc gia, chủ trương tăng số lượng đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách, dự kiến 145 đại biểu ở Trung ương và 55 đại biểu tại địa phương, là điểm rất đáng chú ý. Nó phản ánh yêu cầu chuyên nghiệp hóa hoạt động nghị trường trong một giai đoạn mà công việc lập pháp ngày càng nặng nề và phức tạp.

Làm luật hôm nay không còn là việc chỉ đọc hồ sơ, tham gia thảo luận rồi biểu quyết. Một dự án luật có thể “chạm” đến nhiều luật khác, liên quan đến cam kết quốc tế, tác động tới môi trường đầu tư, đến quyền lợi của hàng triệu người dân. Một quy định nhỏ trong luật về đất đai có thể ảnh hưởng đến cả thị trường bất động sản. Một dòng trong luật về thuế có thể tác động đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Một quy tắc trong luật về dữ liệu có thể mở ra hoặc đóng lại cánh cửa đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh giữa các nền kinh tế ngày càng gay gắt, năng lực làm luật và giám sát thực thi luật trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. Chúng ta không chỉ cạnh tranh bằng chi phí lao động hay quy mô thị trường, mà còn cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, bằng sự minh bạch, ổn định và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật.

Những bài toán phía trước không hề đơn giản. Hoàn thiện khuôn khổ cho kinh tế thị trường hiện đại, xử lý hài hòa giữa phát triển và bền vững, giữa quyền lợi Nhà nước - doanh nghiệp - người dân; xây dựng nền tảng pháp lý cho kinh tế số, cho giao dịch xuyên biên giới, cho tài sản số; cải cách dịch vụ công trong y tế, giáo dục, môi trường... Mỗi lĩnh vực đều đòi hỏi tư duy hệ thống, sự cân nhắc thận trọng và bản lĩnh chính trị của từng đại biểu Quốc hội.

Chính sách đất đai chẳng hạn. Đây không chỉ là câu chuyện về quyền sử dụng đất, mà liên quan đến nguồn lực phát triển, đến sinh kế của người dân và đến niềm tin xã hội. Một thay đổi về cơ chế thu hồi, về cách xác định giá đất, về giới hạn sở hữu... đều có thể tạo ra những chuyển động lớn. Câu hỏi đặt ra không chỉ là “nên sửa thế nào”, mà là sửa để đạt mục tiêu gì: khơi thông nguồn lực, giảm khiếu kiện, bảo đảm công bằng hay thúc đẩy thị trường vận hành minh bạch hơn?

Hay với kinh tế số, khi giao dịch diễn ra trên không gian mạng, khi dữ liệu trở thành tài sản, khi nền tảng xuyên biên giới ngày càng phổ biến, luật pháp truyền thống nhiều khi không còn theo kịp thực tiễn. Thu thuế ra sao để bảo đảm công bằng? Bảo vệ dữ liệu cá nhân thế nào mà không cản trở sáng tạo? Giải quyết tranh chấp trên môi trường số bằng cơ chế gì? Những câu hỏi ấy sớm muộn sẽ xuất hiện trên bàn nghị sự của Quốc hội khóa XVI.

Cải cách dịch vụ công cũng là một lát cắt khác. Ở các đô thị lớn, áp lực trường lớp, bệnh viện, xử lý rác thải, nước sạch... không chỉ là bài toán nguồn lực mà còn là cách tổ chức lại hệ thống. Một chính sách đúng có thể giảm gánh nặng cho ngân sách và nâng cao chất lượng phục vụ. Một thiết kế thiếu tính toán có thể tạo ra bất cập kéo dài nhiều năm.

Trong cấu trúc vận hành của hệ thống chính trị, Đảng định hướng chiến lược; Chính phủ tổ chức điều hành và thực thi; còn Quốc hội giữ vai trò thể chế hóa, đặt ra khung pháp lý và giám sát quá trình thực hiện. Khoảng giữa định hướng và hành động - nơi chính sách được cụ thể hóa thành điều khoản luật - chính là không gian làm việc của các đại biểu dân cử.

Trong một giai đoạn nhiều thách thức phía trước, có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất không phải là bầu cử có đủ số lượng hay không, mà là chúng ta có chọn được những người đủ năng lực và bản lĩnh để gánh vác những bài toán lớn của đất nước hay không.

Cơ cấu hợp lý, quy trình giới thiệu và thẩm tra chặt chẽ là điều kiện cần. Tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách là một bước tiến. Nhưng điều kiện đủ vẫn nằm ở chất lượng lựa chọn của cử tri.

Mỗi cử tri phải cân nhắc kỹ trước khi đặt bút vào lá phiếu của mình để lựa chọn cho đúng, cho trúng, những người sẽ tham gia viết nên các quy tắc vận hành của xã hội trong năm năm tới. Một đại biểu có khả năng phân tích chính sách, có trải nghiệm thực tiễn, có bản lĩnh tranh luận và lắng nghe, sẽ tạo ra khác biệt rất lớn so với một đại biểu chỉ dừng lại ở vai trò biểu quyết.

Mỗi lá phiếu chỉ là một lựa chọn cá nhân, nhưng cộng dồn lại, đó là sự lựa chọn cho hướng đi của đất nước trong giai đoạn tới. Trong một thế giới nhiều biến động, sự thận trọng và ý thức công dân có lẽ là nền tảng đầu tiên của một nền quản trị tốt.

An Nhiên