Chợ Trạm dưới bóng thời gian

Chợ Trạm Núi Thành hiện nay.

Ký ức giao thương

Trong các địa chí ghi lại vùng đất xưa ở phía Nam sông Tam Kỳ, tên gọi trạm Nam Vân xuất hiện như một nhà dịch trạm, là nơi nghỉ chân, thay ngựa, tiếp tế thực phẩm cho người đi đường, binh lính, thương gia trên con đường thiên lý nối Quảng Nam với Nam Hà (tức các tỉnh phía Nam ngày nay).

Trong Đại Nam nhất thống chí, trạm Nam Vân ban đầu mang tên Vân Trai. Lịch sử ghi lại trạm nằm ở khu vực nay thuộc vùng chợ Trạm, xã Tam Hiệp, nay là xã Núi Thành của thành phố Đà Nẵng. Địa danh này ghi dấu là mảng ký ức giao thương quan trọng trong hệ thống trạm dừng chân của xứ Quảng.

Trong bối cảnh giao thông thủ công khó khăn, đường bộ nhiều đoạn sa bồi và cát bụi, việc di chuyển bằng đường thủy qua hệ sông ngòi như sông Phước Yên là lựa chọn chủ đạo cho thương nhân và cư dân. Từ cảng Bến Ván (nay là trung tâm Núi Thành) xuôi ra Hội An, Đà Nẵng, những chuyến ghe hàng mang theo hàng hóa đi khắp nơi. Bối cảnh này đặt trạm Nam Vân và chợ lân cận vào vị trí chiến lược trong mạng lưới lưu chuyển hàng hóa nội địa xứ Quảng.

Chợ Trạm hình thành với khởi điểm là điểm giao dịch đơn sơ. Tuy nhiên, trong mối tương quan lịch sử với trạm dừng chân Nam Vân, chợ Trạm không chỉ là nơi mua bán sản vật mà trở thành tâm điểm giao lưu văn hóa, ngôn ngữ, phong tục giữa cư dân bản địa và du khách.

Theo một khảo sát trước đây về các chợ truyền thống ở Núi Thành, chợ Trạm nằm trong danh sách các chợ nổi tiếng với lượng hàng hóa phong phú, kết nối với nhiều đầu mối khác như chợ An Tân, chợ Bà Bầu, chợ Chu Lai… tạo thành mạng lưới thương mại lan rộng qua các xã, thị trấn.

So với chợ trung tâm Núi Thành ngày nay, chợ Trạm mang tính bản địa hơn khi vừa dành cho cư dân sinh sống dọc tuyến đường giao thông bộ xưa, vừa phục vụ người đi đường dừng chân tại trạm Nam Vân. Về mặt chức năng, chợ kiểu này gắn chặt với nhu cầu tiếp tế, trao đổi lương thực, vật tư, ngựa, dụng cụ đi đường, đồng thời là nơi chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, và cả những câu chuyện bản xứ.

Hành trình vượt thời gian

Trong Đại Nam nhất thống chí, trạm Nam Vân và các trạm khác như Khương Mỹ, Hòa Vân được liệt kê cùng danh sách các địa danh dịch trạm trên tuyến giao thương miền Trung. Những trạm này luôn được tương tác mạnh với giao thông thủy - bộ, là điểm kết nối giữa cư dân ven biển và nội địa.

Hát bả trạo - bản sắc văn hóa của người xứ biển được hình thành và tiếp biến qua các cuộc gặp gỡ trong lịch sử. Ảnh: Văn Phin

Sự tồn tại của trạm Nam Vân góp phần định hình một mạng lưới văn hóa, thương mại bản địa, khi ngôn ngữ, lễ nghi xứ Quảng được pha trộn qua từng mối giao dịch: từ mua bán lương thực, muối, dệt may cho đến trao đổi âm nhạc, ca từ, phong tục tập quán. Khi người đi đường dừng lại, câu chuyện không chỉ dừng ở thương mại mà còn mở ra sự gặp gỡ giữa các vùng văn hóa, dẫn tới việc hình thành các phong tục.

Trải qua thời gian, chợ Trạm không còn là điểm dừng chân duy nhất của thương nhân đi đường. Hiện tại, sự phát triển hạ tầng đã chuyển phần lớn trao đổi hàng hóa sang hệ thống chợ hiện đại, đường bộ cao tốc và các tuyến giao thông mới. Tuy vậy, khu vực chợ Trạm vẫn giữ vai trò trung tâm sinh hoạt kinh tế văn hóa cho cư dân vùng Tam Hiệp và Núi Thành trước đây, là nơi trao đổi từ nông sản, hải sản đến hàng thủ công xứ Quảng.

Chợ Trạm, khi nhìn dưới lăng kính lịch sử văn hóa, là nút thắt không gian - thời gian nơi ký ức quá khứ tiếp nối với hiện tại. Qua những mô tả trong tư liệu xưa và thực tế khảo sát hôm nay, chợ hiện lên vừa là trung tâm kinh tế - xã hội vừa là nơi lưu giữ những lối sống, phong tục, cách thức tranh luận, thương thảo… của cư dân xứ Quảng. Và chợ Trạm Núi Thành, khởi đi từ trạm dịch Nam Vân đến điểm giao thương bản địa của hiện tại, là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa thương mại xứ Quảng.

HẢI VÂN