Chia sẻ gánh nặng xử lý rác

Bỏ rác đúng phân loại thuận tiện cho việc tái chế. Ảnh: Châu Lê

Áp lực ngày càng lớn

Ở các đô thị hiện nay, rác thải không còn là câu chuyện xa lạ. Rác nhiều hơn, xe thu gom hoạt động dày hơn, trong khi các khu xử lý ngày càng chịu áp lực lớn. Với Huế - đô thị di sản và du lịch, rác thải không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sống mà còn tác động trực tiếp đến hình ảnh thành phố và hoạt động du lịch.

Nhiều năm qua, Huế vẫn vận hành theo mô hình quen thuộc: Thu gom - vận chuyển - xử lý, chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước. Mô hình này giúp kiểm soát rác thải trước mắt nhưng ngày càng bộc lộ giới hạn khi lượng rác tăng nhanh còn chi phí xử lý ngày càng cao. Bài toán đặt ra không chỉ là thu gom cho hết rác, mà là tìm cách giảm áp lực xử lý trong dài hạn.

Trong bối cảnh đó, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR) được xem là một cách tiếp cận mới. Theo cơ chế này, doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu phải chịu trách nhiệm với sản phẩm và bao bì của mình ngay cả khi đã trở thành rác thải. Thay vì để toàn bộ chi phí xử lý rác dồn lên vai Nhà nước và người dân, EPR yêu cầu doanh nghiệp chia sẻ trách nhiệm thông qua việc tổ chức thu gom, tái chế hoặc đóng góp tài chính.

Tại Việt Nam, EPR chính thức được triển khai từ năm 2024 theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Doanh nghiệp không còn quyền lựa chọn “làm hay không”, mà chỉ được chọn cách thực hiện: Tự tái chế, thông qua các tổ chức đại diện của doanh nghiệp (PRO) hoặc đóng góp tài chính theo quy định. Dự thảo nghị định hướng dẫn EPR đã làm rõ lộ trình và mốc thời gian thực hiện, đưa EPR từ khung chính sách sang giai đoạn vận hành thực tế.

Một băn khoăn phổ biến là liệu doanh nghiệp có thực sự thực hiện nghĩa vụ EPR hay không?. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực bao bì, hàng tiêu dùng đã bắt đầu kê khai và thực hiện nghĩa vụ EPR thông qua các PRO hoặc hình thức đóng góp tài chính. Hệ thống EPR quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường vận hành đã đi vào hoạt động, tạo nền tảng theo dõi và quản lý việc thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc phân bổ nguồn lực từ EPR hiện vẫn còn nhiều thách thức. Hoạt động thu gom, tái chế bằng nguồn EPR mới tập trung ở những nơi có sẵn hạ tầng, dữ liệu và cơ chế tiếp nhận rõ ràng. Với nhiều địa phương, trong đó có Huế, thách thức không nằm ở việc doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ, mà ở chỗ địa phương chưa chuẩn bị đầy đủ điều kiện để tiếp nhận và sử dụng nguồn lực này.

Để EPR đi vào cuộc sống

Tại Huế, rác thải sinh hoạt phát sinh chủ yếu từ khu dân cư, chợ, trường học, nhà hàng, khách sạn - những hoạt động gắn với đời sống đô thị và du lịch. Phần lớn rác vẫn được thu gom lẫn và đưa đi xử lý tập trung. Các loại rác có giá trị tái chế như chai nhựa, lon kim loại, giấy bìa nếu không được thu hồi kịp thời sẽ trở thành rác phải đốt hoặc chôn lấp, gây lãng phí tài nguyên.

Trong thực tế, việc thu hồi các vật liệu tái chế tại Huế chủ yếu dựa vào lực lượng ve chai và các điểm thu mua phế liệu nhỏ lẻ. Đây là lực lượng quen thuộc, góp phần đáng kể vào việc giảm lượng rác phải xử lý. Tuy nhiên, hoạt động này còn manh mún, tự phát; nhiều điểm tập kết nằm xen trong khu dân cư, gây mùi, bụi, nước thải và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm. Những năm gần đây, Huế đã bước đầu tổ chức lại hoạt động này theo hướng ve chai công nghệ, thông qua các tổ hợp tác nghề thu gom có sử dụng nền tảng số để kết nối với người dân, theo dõi khối lượng và phân loại rác tái chế. Tuy nhiên, mô hình này hiện mới ở giai đoạn thí điểm, quy mô còn hạn chế và chưa bao phủ rộng toàn địa bàn.

Theo dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường, UBND cấp tỉnh là một trong những đối tượng được xem xét hỗ trợ kinh phí từ nguồn EPR để thực hiện các hoạt động xử lý chất thải, trên cơ sở khối lượng công việc và kết quả nghiệm thu. Điều này mở ra cơ hội để Huế tiếp cận nguồn lực EPR nếu có sự chuẩn bị phù hợp.

Trước hết, Huế cần chỉ định một đầu mối EPR cấp tỉnh làm “một cửa” phối hợp với doanh nghiệp và các tổ chức đại diện của doanh nghiệp, đồng thời tổng hợp hồ sơ đề nghị hỗ trợ theo quy định. Cùng với đó là chuẩn hóa dữ liệu các dòng rác tái chế chủ lực như chai nhựa, lon kim loại, giấy bìa và hệ thống điểm thu gom, bảo đảm có thể đo đếm, nghiệm thu khối lượng thực tế.

Đối với lực lượng thu gom ve chai, cần mở rộng và chuẩn hóa mô hình ve chai công nghệ đã có, gắn hoạt động thu gom với yêu cầu về hồ sơ, chứng từ và điểm tập kết hợp vệ sinh. Khi được tổ chức bài bản, lực lượng này có thể trở thành một mắt xích ổn định trong chuỗi EPR tại địa phương. Ngoài ra, Huế cần chủ động chuẩn bị hồ sơ đề nghị hỗ trợ kinh phí đúng mốc thời gian, gắn với khối lượng công việc có nghiệm thu, đồng thời thực hiện công khai, minh bạch việc sử dụng kinh phí để tạo niềm tin cho cộng đồng và các bên liên quan.

EPR không phải là “chiếc đũa thần” giải quyết ngay mọi vấn đề rác thải. Tuy nhiên, với khung pháp lý ngày càng rõ ràng, EPR đang mở ra một cách tiếp cận mới trong quản lý chất thải, chuyển dần gánh nặng từ ngân sách sang trách nhiệm của doanh nghiệp. Với Huế, nếu biết tận dụng EPR để tổ chức lại hoạt động thu gom, tái chế, đặc biệt là mở rộng mô hình ve chai công nghệ đã hình thành, đây có thể là một bước đi thực chất, góp phần giảm áp lực môi trường và hướng tới một đô thị xanh, sạch và đáng sống.

Đại Viên