Nông nghiệp bền vững giúp nông trại châu Âu vượt khủng hoảng năng lượng

Cuộc xung đột ở Iran đang đẩy nông nghiệp châu Âu vào nguy cơ khủng hoảng khi nguồn cung phân bón gián đoạn và giá nhiên liệu tăng vọt.

Tuy nhiên, một số trang trại ít chịu ảnh hưởng nhờ mô hình nông nghiệp bền vững, ít phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu và nhiên liệu hóa thạch.

Mô hình canh tác bền vững giúp nhiều nông trại châu Âu giảm ảnh hưởng bởi biến động thị trường. (Ảnh: Yahoo Finance)

Việc phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược của thế giới, khiến khoảng một phần ba hoạt động thương mại phân bón toàn cầu bị đình trệ. Đây cũng là tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.

Khí tự nhiên, nguyên liệu chính để sản xuất phân bón nitơ tổng hợp, vì thế cũng bị ảnh hưởng mạnh. Điều này khiến giá phân bón và chi phí sản xuất nông nghiệp tại châu Âu tăng cao.

"Các cuộc khủng hoảng nhiên liệu cho thấy nông nghiệp truyền thống dễ tổn thương như thế nào", Gabrielle Taus, Giám đốc điều hành tổ chức Commonland, nhận định.

Khác với mô hình truyền thống, nông nghiệp bền vững không phụ thuộc nhiều vào phân bón hóa học nhập khẩu. Thay vào đó, các trang trại sử dụng phân hữu cơ, phân chuồng, cây che phủ và chăn thả luân phiên để cải tạo đất.

Nhờ đó, họ ít bị tác động khi chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy, đồng thời giảm ô nhiễm, tăng đa dạng sinh học và cải thiện sức khỏe cộng đồng.

Tại Hy Lạp, nông dân Sheila Darmos cho biết trang trại của bà tạo ra nguồn nitơ tự nhiên thông qua thực vật.

"Chúng tôi nghiền nhỏ cành cây và để phân hủy trên đất hơn 30 năm, tạo lớp đất màu mỡ thông qua quá trình phân hủy chất hữu cơ, đôi khi được gọi là bón phân xanh", bà Darmos nói. "Chúng tôi cũng trồng các loại cây cố định đạm ngay trong trang trại, vì vậy hệ thống tự tạo ra nitơ mà không cần nhập phân bón tổng hợp".

Nông trại của bà Sheila Darmos nghiền nhỏ cành cây để tạo lớp đất màu mỡ tự nhiên. (Ảnh: Euro News)

Tại trang trại Curly Creek Ranch ở vùng Basque (Tây Ban Nha), nông dân Meghan Sapp cũng xây dựng một hệ thống nông nghiệp tuần hoàn.

"Chúng tôi tự sản xuất toàn bộ phân hữu cơ từ chất độn chuồng ngựa, dê và gà, cũng như rác thải nhà bếp và vườn", cô Sapp giải thích. "Chúng tôi cũng trồng đậu tằm, loại đậu có khả năng cố định nitơ trong đất, sau đó để chúng phân hủy trong luống, giúp tăng hàm lượng nitơ".

Yanniek Schoonhoven, chủ trang trại hữu cơ La Junquera tại Murcia (Tây Ban Nha), cho biết bà trực tiếp chứng kiến những thay đổi rõ rệt sau khi chuyển từ canh tác truyền thống sang nông nghiệp bền vững.

Một cánh đồng "hoang vắng, ám ảnh" do thiếu vắng chim và côn trùng nay đã phục hồi đa dạng sinh học. Thay vì sử dụng phân vô cơ, trang trại áp dụng phương pháp ủ phân bằng giun và các chế phẩm từ thực vật để làm giàu đất.

"Giờ đây, khi bước vào cánh đồng, tôi thấy hoa dại, thỏ và nhiều loài động vật khác", bà Yanniek nói. "Trang trại chúng tôi gần như không còn sâu bệnh nhờ hoạt động sinh học tự nhiên của các loài".

Hiệu quả năng suất

Một báo cáo năm 2025 cho thấy năng suất của các trang trại bền vững chỉ thấp hơn khoảng 2% so với mô hình truyền thống, trong khi chi phí đầu vào giảm mạnh, trung bình sử dụng ít hơn 61% phân đạm tổng hợp và 75% thuốc trừ sâu.

Đối với nông dân châu Âu, phân bón tổng hợp có thể chiếm tới 12% tổng chi phí sản xuất và tăng đáng kể khi giá biến động. Trong bối cảnh hiện tại, sản lượng của các trang trại bền vững cũng ít bị ảnh hưởng hơn.

"Nông nghiệp bền vững không chỉ là phục hồi sinh thái mà còn tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và xã hội", bà Darmos nhận định.

"Các nông trại có thể phải chi thêm 100.000 euro (khoảng 3 tỷ đồng) tiền dầu diesel trong năm nay nhưng chỗ chúng tôi không ảnh hưởng quá nhiều", bà Yanniek nói.

Trong khi đó, trang trại của Meghan tại vùng Basque còn được bảo vệ tốt hơn khi gần như độc lập với lưới điện quốc gia. Khoảng 97% điện năng đến từ năng lượng mặt trời, bao gồm cả việc sạc xe hybrid. Việc tiêu thụ sản phẩm trong bán kính 50 km cũng giúp giảm chi phí vận chuyển khi giá nhiên liệu tăng.

Nông dân Meghan Sapp tại trang trại Curly Creek ở xứ Basque, Tây Ban Nha. (Ảnh: Euro News)

Bền vững nhưng chưa phổ biến

Dù mang lại nhiều lợi ích, mô hình nông nghiệp bền vững vẫn chưa được áp dụng phổ biến tại châu Âu. Chỉ khoảng 2% trang trại được xem là hoàn toàn bền vững, trong khi 5 - 10% đang trong quá trình chuyển đổi.

Nguyên nhân là quá trình chuyển đổi đòi hỏi nhiều lao động, hiệu quả chưa thấy rõ trong ngắn hạn, trong khi không phải nông dân nào cũng có đủ nguồn lực tài chính hoặc đào tạo cần thiết.

"Nông dân không thể hành động một mình", bà Yanniek nói. "Chính sách, ưu đãi và đầu tư cần phải ghi nhận và hỗ trợ những người quản lý đất theo hướng có lợi cho toàn bộ hệ sinh thái".

Đồng quan điểm, bà Sheila Darmos cho rằng "cần ngừng trợ cấp cho những phương thức canh tác không tái tạo đất đai và hệ sinh thái".

Khoảng trống về kiến thức và đào tạo cũng là trở ngại lớn. EU hiện cung cấp các khóa học trực tuyến miễn phí và hội thảo thông qua EIT Food nhằm hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang mô hình bền vững.

Tuy nhiên, trên thực tế, chính các nông dân đang đóng vai trò tiên phong.

Bà Sheila Darmos tham gia vào nhiều chương trình đào tạo nông nghiệp bền vững tại Hy Lạp.

"Khi chúng ta kết nối lại những mối liên hệ đã bị đứt gãy, giữa thực phẩm và người sản xuất, giữa sông ngòi với đất rừng, giữa sức khỏe đất đai và sức khỏe con người, chúng ta sẽ nhận ra rằng không canh tác nông nghiệp bền vững là cực kỳ nguy hiểm và thiển cận", bà Darmos nói.

Hoa Vũ (Nguồn: Euronews)