Châu Âu tăng tốc xây dựng 'NATO không Mỹ'

Sự lo ngại về độ tin cậy của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đang thúc đẩy các nước châu Âu chuẩn bị phương án tự bảo đảm an ninh. Theo các quan chức khu vực, kế hoạch - đôi khi được gọi là “NATO châu Âu” - không nhằm thay thế liên minh hiện tại mà hướng tới tận dụng các cấu trúc quân sự sẵn có của NATO, đồng thời gia tăng vai trò của các nước châu Âu trong hệ thống chỉ huy, điều phối và triển khai lực lượng.

Mục tiêu cốt lõi của khối là duy trì tính liên tục trong tác chiến và giữ vững độ tin cậy của răn đe hạt nhân, ngay cả khi Mỹ giảm hiện diện quân sự tại châu Âu hoặc từ chối can dự trong trường hợp khủng hoảng.

Từ ý tưởng bên lề đến ưu tiên chiến lược

Ý tưởng về một phương án dự phòng đã được thai nghén từ năm 2025, song chỉ thực sự tăng tốc trong bối cảnh quan hệ xuyên Đại Tây Dương xuất hiện những rạn nứt mới. Những phát biểu cứng rắn của Tổng thống Donald Trump về NATO, cùng với việc ông nhiều lần đặt câu hỏi về cam kết phòng thủ tập thể, đã tạo ra áp lực chính trị đáng kể đối với các đồng minh châu Âu.

Các Bộ trưởng quốc phòng NATO nhóm họp tại Brussels, Bỉ vào tháng Hai. Ảnh: EPA

Căng thẳng gia tăng khi châu Âu không ủng hộ chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran, trong khi ông Donald Trump công khai chỉ trích các đồng minh là “hèn nhát” và mô tả NATO như “con hổ giấy”.

Bên cạnh đó, những phát ngôn liên quan đến việc Mỹ có thể kiểm soát Greenland - lãnh thổ thuộc Đan Mạch, một thành viên NATO - càng làm gia tăng lo ngại tại châu Âu về định hướng chiến lược của Washington.

Cú hích chính trị từ Đức

Một bước ngoặt quan trọng đối với tiến trình này là sự thay đổi quan điểm của Đức - quốc gia lâu nay đóng vai trò trụ cột trong cấu trúc an ninh châu Âu và luôn ủng hộ việc duy trì vai trò lãnh đạo của Mỹ.

Trong nhiều thập kỷ, Berlin phản đối các đề xuất do Pháp dẫn dắt về việc tăng cường “tự chủ chiến lược” của châu Âu, do lo ngại điều này có thể làm suy yếu NATO và khiến Mỹ giảm cam kết. Tuy nhiên, dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz, lập trường này đang có sự điều chỉnh đáng kể.

Theo các nguồn tin am hiểu, Thủ tướng Merz bắt đầu xem xét lại cách tiếp cận truyền thống sau khi nhận định rằng chính quyền Mỹ hiện tại có thể không còn duy trì những nguyên tắc nhất quán trong NATO, thậm chí có nguy cơ làm suy yếu sự ủng hộ đối với Ukraine.

Dù vậy, Berlin vẫn lựa chọn hướng đi thận trọng: tăng cường năng lực của châu Âu trong khuôn khổ liên minh song song với sự duy trì sự hiện diện của Mỹ nếu có thể, như Tổng thư ký Mark Rutte cho biết gần đây: “châu Âu sẽ tăng tính lãnh đạo nhiều hơn trong liên minh này”.

Hình thành “liên minh tự nguyện” trong NATO

Sự thay đổi của Đức đã thúc đẩy đà tiến triển của một tiến trình “NATO không Mỹ”, tạo điều kiện để các nước khác, bao gồm Anh, Pháp, Ba Lan, các quốc gia Bắc Âu và Canada cùng tham gia thảo luận sâu hơn về kế hoạch dự phòng.

Các quan chức mô tả đây là một dạng “liên minh những nước sẵn sàng” trong lòng NATO, nhằm bảo đảm rằng các năng lực thiết yếu của liên minh vẫn được duy trì ngay cả khi vai trò của Mỹ suy giảm.

Theo Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, một trong những nhà lãnh đạo tham gia vào kế hoạch này, điểm khác biệt hiện nay là quá trình chuyển dịch đang diễn ra do sáng kiến từ phía châu Âu. “Điều quan trọng nhất là chúng ta phải thực hiện theo cách có thể quản lý và kiểm soát, thay vì để Mỹ rút lui nhanh chóng”.

Đại sứ Thụy Điển tại Đức Veronika Wand-Danielsson thì cho biết: “Chúng tôi đang thực hiện các biện pháp phòng ngừa và tiến hành các cuộc trao đổi không chính thức với một nhóm các đồng minh cùng chí hướng, và sẽ đóng góp để lấp đầy khoảng trống trong NATO khi cần thiết”.

Những bài toán quân sự cụ thể

Sau khi đạt được đồng thuận chính trị bước đầu, các cuộc thảo luận ở châu Âu hiện đã chuyển sang những vấn đề quân sự mang tính kỹ thuật và tổ chức.

Các câu hỏi được đặt ra bao gồm: ai sẽ vận hành hệ thống phòng không - phòng thủ tên lửa của NATO; cách bảo đảm các hành lang tiếp viện tới Ba Lan và khu vực Baltic; duy trì mạng lưới hậu cần; cũng như tổ chức các cuộc tập trận quy mô lớn nếu thiếu sự tham gia trực tiếp của lực lượng Mỹ.

Đây được xem là những thách thức lớn nhất, bởi cấu trúc của NATO từ trước đến nay được xây dựng dựa trên vai trò trung tâm của Mỹ trong gần như mọi lĩnh vực, từ tình báo, hậu cần đến chỉ huy tác chiến cấp cao.

Năng lực và khoảng trống

Dù châu Âu đã bắt đầu đảm nhận nhiều vị trí chỉ huy hơn trong NATO và dẫn dắt một số cuộc tập trận lớn, đặc biệt tại khu vực Bắc Âu, các quan chức thừa nhận vẫn tồn tại những khoảng trống đáng kể.

Một trong những điểm yếu lớn nhất là năng lực tình báo và hệ thống cảnh báo sớm. Hiện nay, các hệ thống vệ tinh, giám sát và cảnh báo tên lửa của Mỹ đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm độ tin cậy của NATO - điều mà châu Âu khó có thể thay thế trong ngắn hạn.

Bên cạnh đó, vấn đề răn đe hạt nhân tiếp tục là thách thức mang tính cấu trúc. Không quốc gia châu Âu nào có thể thay thế hoàn toàn “ô hạt nhân” của Mỹ - nền tảng của học thuyết răn đe của NATO.

Trong bối cảnh đó, các cuộc thảo luận đã được mở ra giữa Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron về khả năng mở rộng phạm vi bảo vệ của lực lượng răn đe hạt nhân Pháp sang các nước châu Âu khác.

Tăng tốc đầu tư và tái cấu trúc lực lượng

Để hỗ trợ kế hoạch này, các nước châu Âu đang tìm cách đẩy nhanh sản xuất quốc phòng, đặc biệt trong những lĩnh vực còn phụ thuộc nhiều vào Mỹ như tác chiến chống tàu ngầm, năng lực không gian, trinh sát, tiếp nhiên liệu trên không và vận tải quân sự.

Một ví dụ điển hình là dự án hợp tác giữa Đức và Anh nhằm phát triển tên lửa hành trình tàng hình và vũ khí siêu vượt âm, được xem là bước đi nhằm tăng cường năng lực răn đe độc lập.

Ngoài ra, việc tái áp dụng nghĩa vụ quân sự bắt buộc cũng được đưa vào thảo luận tại một số quốc gia. Theo Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, “xét về giáo dục công dân, bản sắc quốc gia và sự đoàn kết, có lẽ không có gì tốt hơn nghĩa vụ quân sự bắt buộc”.

Giới hạn của một NATO “châu Âu hóa”

Dù có những bước tiến đáng kể, nhiều chuyên gia cho rằng việc hiện thực hóa một NATO “ít phụ thuộc vào Mỹ” sẽ gặp không ít trở ngại.

Theo truyền thống, vị trí Tư lệnh Tối cao lực lượng đồng minh tại châu Âu luôn do một tướng Mỹ đảm nhiệm, và Washington chưa có dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ vai trò này.

Cựu Đô đốc Mỹ James Foggo nhận định: “Tôi nghĩ châu Âu có năng lực. Họ có một phần trang bị, nhưng cần đầu tư và phát triển năng lực nhanh hơn”.

Nhận định này phản ánh thực tế rằng, sau nhiều năm chi tiêu quốc phòng hạn chế, châu Âu vẫn phụ thuộc đáng kể vào Mỹ trong các lĩnh vực then chốt.

Một bước ngoặt trong tư duy chiến lược

Nhìn chung, những diễn biến gần đây cho thấy châu Âu đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng trong tư duy an ninh. Kịch bản NATO không còn Mỹ giữ vai trò trung tâm từng được coi là khó xảy ra, nay đã trở thành một khả năng cần được chuẩn bị, dù còn nhiều trở ngại.

Phát biểu của Tổng thống Donald Trump cũng phần nào phản ánh sự thay đổi này: “Mọi chuyện bắt đầu từ, nếu bạn muốn biết sự thật, là Greenland… Chúng tôi muốn Greenland. Họ không muốn nhượng lại. Và tôi nói: “Được thôi, vậy thì tạm biệt”.

Trong bối cảnh đó, kế hoạch “NATO không Mỹ” không chỉ đơn thuần là phương án dự phòng, mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược an ninh dài hạn của lục địa - dù con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức.

Hồng Nhung