Châu Âu bước vào cuộc đua bảo vệ 'hạ tầng ngầm dưới biển' của nền kinh tế số

EU đang tăng cường bảo vệ những “mạch máu” này bằng AI, công nghệ tự động và hệ thống giám sát dưới biển. Ảnh: AP Photo/Gregorio Borgia

Trong thập kỷ qua, EU đã chi gần 118 tỷ euro cho lĩnh vực quốc phòng hàng hải. Riêng năm 2022, sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine, mức chi tăng 23,6%. Theo dữ liệu từ EU Blue Economy Observatory, sản lượng quốc phòng hàng hải nội khối đạt mức kỷ lục 11,6 tỷ euro. Tàu ngầm hiện chiếm khoảng 27% tổng giá trị sản xuất quốc phòng hàng hải của EU, phần còn lại gồm tàu mặt nước, máy bay và các phương tiện tác chiến khác.

Sự gia tăng đầu tư này phản ánh một thay đổi lớn trong cách EU nhìn nhận không gian biển. Từ chỗ chủ yếu tiếp cận biển dưới góc độ thương mại và kinh tế xanh, EU đang chuyển sang một chiến lược hàng hải có tính an ninh cao hơn, đặc biệt khi những hạ tầng quan trọng dưới đáy biển ngày càng trở thành mục tiêu dễ bị tổn thương.

Năm 2023, EU cập nhật Chiến lược An ninh Hàng hải châu Âu (EUMSS), trong đó đặt trọng tâm vào bảo vệ các hạ tầng quan trọng dưới đáy biển. Sau đó, EU triển khai các Dự án quốc phòng châu Âu vì lợi ích chung và Bộ công cụ an ninh cáp ngầm, nhằm ứng phó các mối đe dọa trong “vùng xám” và bảo vệ các mạng lưới dưới nước.

CÁP NGẦM VÀ ĐƯỜNG ỐNG - “MẠCH MÁU” CỦA KINH TẾ TOÀN CẦU

Nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc rất lớn vào những tuyến giao thông và hạ tầng nằm dưới biển. Hơn 95% lưu lượng dữ liệu kỹ thuật số quốc tế đi qua các tuyến cáp ngầm. Hệ thống cáp quang dưới biển có tổng chiều dài hơn 1,4 triệu km, phục vụ lượng giao dịch tài chính ước tính khoảng 9,2 nghìn tỷ euro mỗi ngày.

Không chỉ dữ liệu, năng lượng cũng phụ thuộc sâu sắc vào biển. Khoảng 2/3 lượng dầu và khí đốt của thế giới được khai thác ngoài khơi hoặc vận chuyển bằng đường biển.

Trong thương mại hàng hóa, khoảng 80% khối lượng thương mại toàn cầu được vận chuyển bằng đường biển. Với EU, vận tải biển đảm nhận 75,6% tổng lượng hàng nhập khẩu và 73% hàng xuất khẩu, tương đương khoảng 1.126 tỷ euro hàng hóa mỗi năm.

Điều này đồng nghĩa một sự gián đoạn tại các tuyến hàng hải hoặc những điểm nút quan trọng có thể nhanh chóng lan sang nền kinh tế, gây áp lực lên giá cả và làm gián đoạn nguồn cung cho hoạt động sản xuất. Theo các chuyên gia được Euronews dẫn lời, việc bảo vệ những tài sản này không thể chỉ dựa vào các cuộc tuần tra hải quân truyền thống.

Một khái niệm ngày càng quan trọng là “nhận thức về không gian dưới nước” (Underwater Domain Awareness) - khả năng biết được những gì đang diễn ra dưới mặt biển, đặc biệt tại các khu vực có cáp viễn thông, đường ống và hạ tầng năng lượng ngoài khơi được xác định là có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh của EU.

Thách thức càng lớn khi các mối đe dọa ngày càng có thể đến từ những thiết bị có chi phí thấp như máy bay không người lái, phương tiện không người lái dưới nước và hoạt động sử dụng thủy lôi. EU vì vậy đang đẩy mạnh đầu tư vào các công nghệ tự động và hệ thống giám sát.

Trong giai đoạn 2016-2025, giá trị sản xuất phương tiện không người lái của EU, bao gồm cả thiết bị trên không và phương tiện dưới biển, tăng 132%, lên 847 triệu euro. Trong số này, các hệ thống không người lái cánh cố định chiếm khoảng 1/3 sản lượng, tương đương 277 triệu euro. Trong khi đó, sản xuất các nền tảng tàu ngầm không người lái truyền thống lại giảm 23% trong cùng giai đoạn.

AI, ROBOT VÀ MẠNG LƯỚI GIÁM SÁT DƯỚI BIỂN

Quá trình hiện đại hóa lực lượng hàng hải của EU hiện diễn ra song song trên hai hướng: duy trì các phương tiện quân sự truyền thống và tăng nhanh năng lực tự động.

Tàu mặt nước có người điều khiển hiện chiếm khoảng 65% giá trị sản xuất phương tiện quốc phòng hàng hải của EU, giữ vai trò chủ yếu trong chỉ huy, hậu cần và triển khai lực lượng. Tàu ngầm chiếm khoảng 27%, được hỗ trợ bởi các chương trình mua sắm mới và đầu tư vào vũ khí thế hệ tiếp theo. Trong khi đó, tàu mặt nước tự động và phương tiện không người lái dưới nước ngày càng được sử dụng cho các nhiệm vụ giám sát, trinh sát và theo dõi hạ tầng.

Đáng chú ý, đầu tư không chỉ tập trung vào phương tiện mà còn vào công nghệ số phục vụ giám sát hàng hải. Các hệ thống không người lái tích hợp AI đang được triển khai để theo dõi cảng biển, hạ tầng năng lượng ngoài khơi và các tuyến cáp ngầm, qua đó phát hiện các dấu hiệu bất thường trên những khu vực rộng lớn.

Theo Jurgen Scraback, Trưởng Đơn vị Không gian Hàng hải thuộc Cơ quan Quốc phòng châu Âu (EDA), các hệ thống tự động và không người lái kết hợp với khả năng hợp nhất dữ liệu bằng AI có thể là một trong những nhóm công nghệ tạo ra tác động lớn nhất. Ưu điểm của những hệ thống này là có thể duy trì giám sát trên diện rộng trong thời gian dài mà không cần triển khai liên tục các phương tiện có người điều khiển với chi phí cao.

EU cũng đang hướng tới một cách tiếp cận rộng hơn: không chỉ phát hiện và sửa chữa khi cáp bị đứt mà còn phải nhận biết những hành vi có thể báo hiệu nguy cơ. Chẳng hạn, một tàu biển giảm tốc độ mà không có lý do rõ ràng, đi chệch khỏi tuyến hàng hải hoặc có dấu hiệu thao túng tín hiệu nhận dạng đều có thể là những dấu hiệu cần được kiểm tra.

Theo chuyên gia Chris Kremidas-Courtney thuộc European Policy Centre, giải pháp hiệu quả là xây dựng một mạng lưới thông tin và hành động tích hợp, kết nối dữ liệu từ cảm biến dưới biển, hệ thống nhận dạng tự động (AIS), radar ven biển, ảnh vệ tinh, thông tin tình báo và hồ sơ cảng. Các nguồn dữ liệu này được hợp nhất và đưa vào một trung tâm điều hành hàng hải khu vực hoạt động liên tục, giúp hình thành một bức tranh thống nhất về những gì đang diễn ra trên biển.

EU XÂY DỰNG “LÁ CHẮN” CHO HẠ TẦNG ĐÁY BIỂN

Việc tăng cường năng lực phòng vệ hàng hải của EU không chỉ dừng ở việc đóng thêm tàu chiến. Chiến lược Công nghiệp Hàng hải được EU thông qua tháng 3/2026 nhằm thúc đẩy năng lực sản xuất hàng hải thông qua một liên minh chuỗi giá trị công nghiệp hàng hải mới, đồng thời củng cố năng lực hải quân, dưới nước và các công nghệ lưỡng dụng, trong đó có chương trình đóng phà lưỡng dụng.

Đến tháng 7/2026, châu Âu phân bổ 325 triệu euro cho 5 Dự án quốc phòng châu Âu vì lợi ích chung, trong đó có một dự án về quốc phòng hàng hải và đáy biển nhằm tăng cường năng lực công nghiệp. Từ tháng 2, một Kế hoạch hành động chống thiết bị bay không người lái mới cũng thúc đẩy sản xuất các hệ thống không người lái trên biển và các hệ thống chống drone nhằm ứng phó những mối đe dọa trên không, trên mặt nước và dưới nước. EU đang sử dụng nhiều công cụ tài chính quốc phòng để hỗ trợ quá trình này. Chương trình Công nghiệp Quốc phòng châu Âu có ngân sách 1,5 tỷ euro, trong khi lộ trình Readiness 2030 có tổng quy mô hơn 800 tỷ euro, bao gồm cả năng lực hải quân và bảo vệ các tuyến liên lạc trên biển.

Đối với hệ thống cáp ngầm, EU cũng chuyển sang cách tiếp cận dựa trên khả năng chống chịu. Do cáp trải dài trên những khu vực rất rộng, phần lớn thuộc sở hữu tư nhân và có thể bị hư hỏng tương đối dễ dàng, mục tiêu không chỉ là ngăn chặn mọi sự cố mà còn phải khiến hành vi can thiệp có thể bị phát hiện, hạn chế mức độ gián đoạn nếu xảy ra tấn công và khôi phục dịch vụ nhanh chóng.

Kế hoạch hành động về an ninh cáp biển năm 2025 được xây dựng theo hướng này, nhằm tăng khả năng phòng ngừa, phát hiện, ứng phó và khôi phục sau các sự cố gây gián đoạn những chức năng thiết yếu như liên lạc và cung cấp năng lượng. EU cũng dành 92 triệu euro cho OceanEye, một sáng kiến tăng cường nhận thức về không gian hàng hải thông qua AI, cảm biến tự động và công nghệ bản sao số.

Trong khuôn khổ Horizon Europe, các dự án UnderSect và Smart Maritime and Underwater Guardian đầu tư gần 6 triệu euro mỗi dự án cho các hệ thống phát hiện mối đe dọa dưới nước tại cảng biển và hạ tầng hàng hải. Các dự án thuộc Quỹ Quốc phòng châu Âu như SHIELD và SOUND2 tập trung phát triển các hệ thống AI có khả năng phát hiện mối đe dọa thông qua tín hiệu âm thanh dưới nước.

BẢO VỆ HẠ TẦNG SỐ DƯỚI BIỂN

Trong giai đoạn 2016-2025, tổng giá trị sản xuất phương tiện và thiết bị quốc phòng hàng hải của EU đạt 117,8 tỷ euro. Tuy nhiên, năng lực công nghiệp và công nghệ trong lĩnh vực này vẫn tập trung ở một số quốc gia. Pháp, Đức, Italy và Tây Ban Nha chiếm tới 87% sản lượng quốc phòng hàng hải của toàn EU. Riêng năm 2025, Pháp chiếm 37% tổng giá trị sản xuất, Đức và Italy mỗi nước 19%, còn Tây Ban Nha chiếm 8%.

Ở cấp doanh nghiệp, Naval Group của Pháp dẫn đầu với 24% tổng sản lượng của EU, phát triển tàu chiến mặt nước, tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân và các hệ thống không người lái trên mặt nước, dưới nước. Fincantieri của Italy chiếm 15%, tập trung vào tàu chiến và các hệ thống phòng vệ dưới nước, trong đó có ngư lôi và sonar. Thyssenkrupp Marine Systems của Đức chiếm 8%, còn Navantia của Tây Ban Nha chiếm 7%.

Quỹ Quốc phòng châu Âu đang hỗ trợ các doanh nghiệp phát triển công nghệ và thiết bị quốc phòng chung. Trong giai đoạn 2021-2027, quỹ dành 2,7 tỷ euro cho nghiên cứu quốc phòng hợp tác và 5,3 tỷ euro cho phát triển năng lực chung, qua đó thúc đẩy các công nghệ có thể hỗ trợ giám sát, kết nối và bảo vệ không gian biển.

Theo các chuyên gia, châu Âu không nhất thiết phải để mỗi quốc gia tự xây dựng một hạm đội quy mô lớn. Điều quan trọng hơn là hình thành mạng lưới năng lực đủ mạnh, được phân bổ rộng khắp và kết nối bằng các hệ thống có khả năng tương tác, chia sẻ dữ liệu và hình thành một bức tranh chung về không gian hàng hải. Đây cũng là nền tảng để EU tăng khả năng bảo vệ các tuyến cáp viễn thông, đường ống năng lượng và những hạ tầng số quan trọng dưới biển.

Điều đó cho thấy cuộc đua bảo vệ biển của châu Âu đang chuyển từ câu chuyện đơn thuần về tàu chiến sang một cuộc đua về dữ liệu, AI, cảm biến, vệ tinh, phương tiện không người lái và khả năng giám sát dưới nước. Trong một nền kinh tế mà dữ liệu, năng lượng và thương mại ngày càng phụ thuộc vào biển, bảo vệ đáy biển cũng đang trở thành một phần không thể tách rời của bảo vệ nền kinh tế số và năng lực cạnh tranh của châu Âu.

Trọng Hoàng