Châu Á đột phá trong việc giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch

Theo báo cáo thường niên mới nhất từ tổ chức tư vấn năng lượng toàn cầu Ember, sự bứt phá kỷ lục của điện mặt trời trong năm qua đã giúp tốc độ tăng trưởng năng lượng sạch vượt qua mức tăng trưởng nhu cầu điện của toàn khu vực. Điều này đã trực tiếp thúc đẩy sự sụt giảm hằng năm lớn nhất của sản xuất điện từ nhiên liệu hóa thạch trong thế kỷ này, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong nỗ lực tự chủ năng lượng và chống biến đổi khí hậu.

Năng lượng tái tạo đang lấn lướt nhiên liệu hóa thạch

Bước nhảy vọt lịch sử: Khi năng lượng sạch đánh bại nhiên liệu hóa thạch

Sự dịch chuyển ngoạn mục sang năng lượng sạch tại châu Á được dẫn dắt chủ yếu bởi sự sụt giảm nhiên liệu hóa thạch ở Trung Quốc và Ấn Độ – hai quốc gia đông dân nhất và vốn có lịch sử đóng góp lớn nhất vào lượng tiêu thụ năng lượng truyền thống toàn cầu. Theo báo cáo, sản xuất điện bằng nhiên liệu hóa thạch trên toàn châu Á đã giảm 0,9% trong năm ngoái.

Trái ngược với đà suy giảm đó, sản lượng điện sạch tại châu Á trong năm 2025 đã tăng trưởng ấn tượng 13,06% (tương đương 718 terawatt-giờ - TWh) so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, chỉ riêng năng lượng gió và năng lượng mặt trời đã đáp ứng tới 94% mức tăng trưởng nhu cầu điện năng (614 TWh). Sự bùng nổ này đã giúp năng lượng tái tạo lần đầu tiên trong một thế kỷ vượt qua mức thị phần 33% của than đá trong cơ cấu sản xuất điện toàn cầu.

Những con số từ hai "đầu tàu" châu Á là minh chứng rõ nét nhất cho xu hướng này. Trung Quốc vốn là quốc gia phát thải khí nhà kính lớn nhất thế giới đã rót khoản đầu tư khổng lồ 627 tỉ USD vào công nghệ năng lượng sạch. Nhờ đó, họ đóng góp hơn một nửa mức tăng trưởng toàn cầu về cả công suất lẫn sản lượng điện mặt trời. Cụ thể, sản lượng điện mặt trời của nước này đã tăng 36% trong năm 2025, tốc độ nhanh nhất kể từ năm 2018. Kết quả là, nhiệt điện hóa thạch tại đây đã giảm 56 TWh (0,9%) – lần suy giảm đầu tiên kể từ năm 2015, kéo tỉ trọng than đá trong cơ cấu điện năng xuống mức 54%.

Còn Ấn Độ với khoản đầu tư 100 tỉ USD, này cũng ghi nhận sự quay lưng mạnh mẽ khỏi nhiệt điện than. Sản xuất điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm 52 TWh (3,3%) trong năm ngoái. Đáng nể hơn, sản lượng năng lượng tái tạo tăng trưởng nhanh gấp đôi so với nhu cầu điện. Chính phủ Ấn Độ đang thúc đẩy mạnh mẽ chuỗi cung ứng nội địa, với công suất sản xuất mô-đun năng lượng mặt trời hiện ước tính cao gần gấp ba lần nhu cầu trong nước.

Bên cạnh đó, các nước ASEAN cũng ghi nhận điện mặt trời và điện gió chiếm 5% cơ cấu điện năng, trong khi nhiệt điện hóa thạch giảm 0,2%. Ông Aditya Lolla, Giám đốc điều hành của Ember, nhận định: "Châu Á đang dẫn đầu đà tăng trưởng điện mặt trời, với bốn trong mười quốc gia sản xuất điện mặt trời lớn nhất thế giới – Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc – nằm trong khu vực này, và các nước khác cũng đang trỗi dậy mạnh mẽ".

Phép thử địa chính trị và bài toán an ninh năng lượng tự chủ

Tuy nhiên, bức tranh chuyển đổi rực rỡ của châu Á đang bị phủ bóng bởi những biến động địa chính trị khốc liệt. Báo cáo Global Electricity Review lần thứ 7 của Ember được phát hành đúng vào thời điểm rủi ro từ cuộc chiến tranh tại Iran đe dọa tạo ra một đợt khủng hoảng năng lượng toàn cầu mới.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) mới đây đã đưa ra cảnh báo nghiêm khắc: những thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng năng lượng ở Trung Đông và sự phong tỏa eo biển Hormuz – yết hầu xử lý 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu – sẽ tạo ra một cuộc "khủng hoảng năng lượng với quy mô chưa từng có", rủi ro dẫn đến suy thoái kinh tế toàn cầu.

Đối mặt với chuỗi cung ứng dầu khí căng thẳng và giá LNG (khí thiên nhiên hóa lỏng) leo thang, nhiều quốc gia châu Á buộc phải coi than đá như một giải pháp "chữa cháy" để ứng phó với áp lực kinh tế ngắn hạn. Đài Loan cho biết đang chuẩn bị tái khởi động nhà máy nhiệt điện than Hsinta công suất 2,1 gigawatt. Trong khi đó, tại Ấn Độ, giá khí đốt cao cũng đang đẩy các khách hàng công nghiệp quay trở lại với than đá. Tại Nhật Bản, nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm tới 67% sản lượng điện trong năm ngoái, dù quốc gia này đã nỗ lực tăng gần gấp ba đóng góp của điện mặt trời (lên 9,8%) trong thập kỷ qua.

Dẫu vậy, giới chuyên gia tin rằng sự hồi sinh của than đá chỉ là phản ứng mang tính nhất thời. Bà Dinita Setyawati, nhà phân tích năng lượng cấp cao khu vực châu Á của Ember, cho rằng đà phát triển năng lượng sạch thần tốc của Trung Quốc sẽ lan tỏa hiệu ứng tích cực sang các quốc gia láng giềng.

Thực tế, những cú sốc từ cuộc chiến Ukraine và cuộc khủng hoảng vùng Vịnh không làm chệch hướng quá trình chuyển đổi, mà ngược lại, chúng đang định hình một tư duy sinh tồn mới. "Các cuộc khủng hoảng này chỉ càng khuếch đại tầm quan trọng của các tập đoàn năng lượng sạch và năng lượng tái tạo nội địa trong khu vực", bà Setyawati nhấn mạnh. "Các quốc gia hiện đã thực sự thấu hiểu rằng sự phụ thuộc vào nhập khẩu sẽ giáng đòn nặng nề vào an ninh năng lượng của chính họ", bà Setyawati cho biết.

Dù nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm thị phần lớn nhất (khoảng 63%) trong cơ cấu điện năng trung bình của châu Á vào năm ngoái, nhưng những bứt phá ngoạn mục của điện mặt trời và nỗ lực đa dạng hóa năng lượng đang đặt khu vực này lên một lộ trình vững chắc. Lộ trình đó không chỉ hướng tới việc đạt đỉnh tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch trong ngành điện vào năm 2030, mà còn mở ra một tương lai tự chủ, nơi ánh sáng mặt trời thay thế những giếng dầu đầy bất trắc.

Bùi Tú