Chấm dứt 'tự đi tìm con nuôi': Tăng cường vai trò của Nhà nước trong lĩnh vực nuôi con nuôi

Khi “tự thỏa thuận” trở thành kẽ hở cho tiêu cực

Trong khi nhiều người vẫn nghĩ việc nhận con nuôi được Nhà nước “giới thiệu”, thực tế lại diễn ra theo chiều ngược lại.

Do pháp luật hiện hành chưa quy định rõ cơ chế giới thiệu trẻ em cho làm con nuôi trong nước, nên người có nhu cầu nhận con nuôi thường phải tự tìm kiếm. Việc tìm này diễn ra qua nhiều kênh: từ người quen, cơ sở nuôi dưỡng, đến các mối quan hệ xã hội không chính thức.

Khi đã tìm được trẻ, các bên sẽ trực tiếp trao đổi, thỏa thuận với cha mẹ đẻ, người giám hộ hoặc người đang nuôi dưỡng trẻ về việc cho - nhận con nuôi. Sau đó, hồ sơ được hoàn thiện và nộp tại cơ quan có thẩm quyền để đăng ký.

Quy trình này thoạt nhìn có vẻ “linh hoạt”, giảm tải cho cơ quan nhà nước. Nhưng nếu nhìn kỹ, sẽ thấy một vấn đề lớn: Nhà nước gần như không tham gia vào khâu quan trọng nhất - đó là lựa chọn gia đình phù hợp cho trẻ.

Vai trò của cơ quan có thẩm quyền trong nhiều trường hợp chỉ dừng lại ở việc kiểm tra hồ sơ và xác nhận thủ tục, thay vì đóng vai trò “trung gian bảo vệ trẻ em” như đúng bản chất của chính sách.

Việc để các bên tự tìm và tự thỏa thuận không chỉ làm lệch vai trò của Nhà nước, mà còn mở ra những rủi ro rất cụ thể. Trước hết là nguy cơ lựa chọn không phù hợp. Khi người nhận con nuôi chủ động đi tìm trẻ, tiêu chí lựa chọn có thể bị chi phối bởi mong muốn cá nhân của người lớn, thay vì nhu cầu thực sự của trẻ. Điều này đi ngược với nguyên tắc cơ bản của nuôi con nuôi là phải vì lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Nguy cơ thứ hai, và đáng lo hơn, là phát sinh tiêu cực. Trong quá trình tự thỏa thuận, việc trao đổi tiền bạc hoặc lợi ích vật chất có thể diễn ra dưới nhiều hình thức tinh vi. Những giao dịch này rất khó kiểm soát vì không nằm trong quy trình chính thức.

Thực tế tổng kết đã chỉ ra rằng, cơ chế thiếu chặt chẽ hiện nay có thể tạo điều kiện cho các đối tượng trung gian lợi dụng để trục lợi. Thậm chí, trong những trường hợp xấu, ranh giới giữa nuôi con nuôi hợp pháp và các hành vi vi phạm pháp luật như mua bán trẻ em có thể bị xóa nhòa.

Một chính sách vốn mang tính nhân văn cao nếu không được kiểm soát tốt có thể bị biến dạng - và đó là điều không thể xem nhẹ.

Nếu so với thông lệ quốc tế, cách thức giải quyết nuôi con nuôi trong nước hiện nay của Việt Nam bộc lộ rõ sự khác biệt. Theo các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là các khuyến nghị liên quan đến Công ước La Hay về nuôi con nuôi, việc giới thiệu trẻ em cho làm con nuôi phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện. Việc này dựa trên đánh giá toàn diện về nhu cầu của trẻ và điều kiện của người nhận nuôi.

Một buổi giao - nhận con nuôi. (Ảnh: T.Hồng)

Nguyên tắc cốt lõi là tìm gia đình phù hợp cho trẻ, chứ không phải để người nhận nuôi đi tìm trẻ. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm tính khách quan, minh bạch, đồng thời hạn chế tối đa các yếu tố tiêu cực có thể phát sinh trong quá trình cho - nhận con nuôi.

Trong khi đó, việc để người dân tự tìm trẻ như hiện nay lại khiến hệ thống vận hành theo hướng ngược lại: người lớn trở thành trung tâm, còn trẻ em bị đặt vào vị trí “được lựa chọn”. Khoảng cách này không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà phản ánh sự khác biệt trong cách tiếp cận chính sách.

Định hình lại vai trò Nhà nước: Không còn “chỉ giải quyết thủ tục hành chính”

Từ những vướng mắc nêu trên, dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) lần này đặt ra một thay đổi mang tính nền tảng: Nhà nước phải đóng vai trò quyết định trọng việc lựa chọn gia đình phù hợp cho trẻ thông qua cơ chế giới thiệu trẻ em (ghép trẻ với gia đình). Điều này đồng nghĩa với việc chấm dứt cơ chế tự tìm - tự thỏa thuận như hiện nay.

Theo định hướng mới, cơ quan có thẩm quyền sẽ là đầu mối tiếp nhận và quản lý thông tin về hai nhóm đối tượng: trẻ em có nhu cầu được nhận làm con nuôi và người có nhu cầu nhận con nuôi. Trên cơ sở đó, việc giới thiệu sẽ được thực hiện một cách có kiểm soát, dựa trên tiêu chí phù hợp giữa nhu cầu của trẻ và điều kiện của gia đình nhận nuôi.

Cách làm này giúp đảo chiều logic của toàn bộ quy trình: từ “người lớn đi tìm trẻ” sang “hệ thống tìm gia đình phù hợp cho trẻ”. Quan trọng hơn, khi Nhà nước tham gia sâu vào quá trình này, các khâu đánh giá, lựa chọn sẽ được thực hiện một cách khách quan hơn, hạn chế tối đa yếu tố chủ quan và các thỏa thuận không minh bạch.

Việc thay đổi cơ chế giới thiệu không đơn thuần là siết chặt quản lý hành chính. Mục tiêu lớn hơn là bảo vệ đúng đối tượng mà chính sách hướng tới - đó là trẻ em.

Khi quy trình được thiết kế lại theo hướng minh bạch, có kiểm soát, mỗi quyết định cho nhận con nuôi sẽ có cơ sở vững chắc hơn. Trẻ em sẽ có cơ hội được đặt vào gia đình phù hợp nhất, thay vì phụ thuộc vào những “kết nối ngẫu nhiên”. Đồng thời, việc loại bỏ cơ chế tự thỏa thuận cũng góp phần phòng ngừa tiêu cực ngay từ gốc, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra.

Nhìn tổng thể, thay đổi này không chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật, mà là bước “đặt lại trục” cho chính sách nuôi con nuôi trong nước. Và khi trục đó được đặt đúng - lấy trẻ em làm trung tâm, có sự quản lý của Nhà nước - thì mỗi trường hợp nuôi con nuôi mới thực sự trở thành một cơ hội, chứ không phải một rủi ro tiềm ẩn.

Tư An