Cây chuối trong đời sống của đồng bào Tày

Cây chuối có vị trí đặc biệt quan trọng bởi người ta ví hoa chuối đỏ tượng trưng cho trái tim, những bẹ chuối như những chiếc thuyền, còn lá chuối là sự che chở... Đối với người Tày, chuối là vật phẩm dâng cúng bởi sự mộc mạc và ý nghĩa quây quần, khát vọng về một cuộc sống no đủ. Nải chuối với các quả bao bọc lấy nhau tượng trưng cho sự đoàn kết, sum vầy của con cháu quanh gốc rễ tổ tiên.

Bà Mông Thị Hiền, xóm Hợp Nhất, xã Lý Quốc chia sẻ: Hồi nhỏ, những tàu lá chuối trở thành món đồ chơi giản dị. Lớn lên, cây chuối lại trở thành nguồn thức ăn quen thuộc trong bữa cơm hằng ngày của gia đình tôi. Cây chuối tuy gần gũi, đơn giản nhưng lại gắn với cả tuổi thơ và cuộc sống của mỗi người. Đến nay, dù cuộc sống có nhiều thay đổi, cây chuối vẫn luôn có mặt trong mỗi gia đình, như một phần quen thuộc không thể thiếu.

Lá chuối xanh cũng là thứ không thể thiếu trên mâm lễ của người Tày. Từ đĩa xôi ngũ sắc đến con gà luộc, tất cả đều được đặt trang trọng trên những mảnh lá chuối xanh mướt, phẳng phiu. Người dân nơi đây quan niệm rằng, màu xanh của lá là màu của núi rừng thanh khiết, là cách để con cháu bày tỏ lòng thành kính dâng lên tổ tiên và các bậc thần linh. Giữa cuộc sống hiện đại với đủ loại khay nhựa, bát đĩa tiện lợi, màu xanh mộc mạc của lá chuối vẫn giữ nguyên giá trị, gợi nhắc về lối sống thuận theo tự nhiên và truyền thống tốt đẹp của cha ông.

Với người Tày, phần lớn các nghi lễ liên quan đến tín ngưỡng đều cần có sự xuất hiện của cây chuối. Từ các nghi lễ vòng đời như đầy tháng cho trẻ nhỏ, đến các lễ cầu an, giải hạn, nối số hay trong tang ma, sự hiện diện của cây chuối chính là nhịp cầu nối kết giữa con người với thế giới tâm linh, thể hiện lòng thủy chung và đạo lý nhân nghĩa xuyên suốt bao thế hệ.

Phần lớn các nghi lễ liên quan đến tín ngưỡng của người Tày đều có sự xuất hiện của cây chuối.

Trong đó, phần thân chuối mang một sứ mệnh thiêng liêng trong các nghi lễ. Với đôi bàn tay khéo léo, đồng bào Tày đã biến những bẹ chuối trắng ngần thành hình hài những con thuyền, nhà tượng trưng... đầy tinh xảo. Đặc biệt, trong tang lễ, một khoanh thân chuối mộc mạc được dùng làm giá cắm hương đặt cạnh quan tài, như một sự vỗ về, che chở cuối cùng cho linh hồn người quá cố.

Bên cạnh giá trị tâm linh, cây chuối còn là một phần không thể thiếu trong văn hóa ẩm thực của đồng bào vùng cao. Trong đó, sự hiện diện của các món ăn từ thân chuối trong mâm cơm thường ngày chính là minh chứng cho lối sống nương tựa vào thiên nhiên. Những cây chuối rừng, chuối hột non sau khi bóc đi lớp vỏ già bên ngoài, phần lõi trắng ngần bên trong được bà con chế biến thành nhiều món ăn đậm đà. Ngoài ra, món canh hoa chuối nấu xương hay nộm hoa chuối giòn sần sật là những món ăn không thể thiếu trong mâm cơm của mỗi gia đình vào những dịp quan trọng. Sự tận dụng từ gốc đến ngọn, từ việc thờ cúng đến bữa ăn thường ngày đã biến cây chuối trở thành người bạn thủy chung, gắn bó mật thiết với hơi thở cuộc sống vùng cao.

Trong bối cảnh du lịch cộng đồng tại Cao Bằng ngày càng phát triển, hình ảnh cây chuối cùng các phong tục gắn liền với nó đang dần trở thành điểm nhấn đặc sắc, thu hút du khách. Việc sử dụng lá chuối để gói bánh gai, bánh dợm, coóc mò... hay bày mâm cỗ lá tại các homestay không chỉ góp phần hạn chế rác thải nhựa, bảo vệ môi trường, mà còn thể hiện sự gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của địa phương.

Giữa nhịp sống của người Tày, cây chuối hiện diện không chỉ như một phần của đời sống thường nhật mà còn là biểu tượng của sự chở che, sẻ chia và gắn bó cộng đồng. Mỗi tàu lá, mỗi buồng quả đều gợi nhắc về tinh thần đùm bọc, về nếp sống nghĩa tình bền bỉ qua bao thế hệ. Bởi vậy, việc gìn giữ và phát huy những giá trị tinh thần gắn với cây chuối cũng chính là cách vun đắp bản sắc văn hóa, làm dày thêm chiều sâu tâm hồn và khẳng định sức sống bền bỉ của vùng đất miền biên viễn.

Linh Nhi