Nghệ thuật số mở hướng sáng tạo văn hóa đương đại

Tọa đàm về ứng dụng công nghệ số trong phục dựng di sản.

Chính phủ vừa phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đề án đặt mục tiêu hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái văn hóa số quốc gia, đưa văn hóa số trở thành nguồn lực mới cho phát triển bền vững... Tất cả các lĩnh vực văn hóa có nền tảng số dùng chung; toàn bộ các loại hình di sản văn hóa đã số hóa được chuẩn hóa dữ liệu theo khung chuẩn quốc gia; 80% số di sản văn hóa số có mã định danh.

Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa được khởi động từ nhiều năm trước với các thử nghiệm ban đầu. Năm 2019, triển lãm đa phương tiện “Bùi Xuân Phái với Hà Nội” tại Bảo tàng Hà Nội lần đầu ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping.

Chính phủ vừa phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đề án đặt mục tiêu hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái văn hóa số quốc gia, đưa văn hóa số trở thành nguồn lực mới cho phát triển bền vững...

Theo giám đốc Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội Nguyễn Thị Ngọc Hòa, trước đây các hoạt động trưng bày chủ yếu mang yếu tố tĩnh với máy chiếu và màn hình.

Từ năm 2019, công nghệ 3D mapping và trình chiếu đa phương tiện giúp dữ liệu tĩnh trở nên linh hoạt, nâng cao trải nghiệm và thu hút công chúng đến bảo tàng. Các thử nghiệm sớm với trí tuệ nhân tạo (AI) cũng mở hướng tiếp cận mới cho lĩnh vực di sản. Công nghệ 3D mapping, trình chiếu tương tác và thực tế đa giác quan đã “đánh thức” nhiều không gian di sản.

Tại Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024, triển lãm “Cảm thức Đông Dương” tại giảng đường Đại học Quốc gia Hà Nội (số 19 Lê Thánh Tông) mang lại trải nghiệm mới mẻ cho công chúng. Sự kết hợp 3D mapping, AI cùng ánh sáng và âm thanh giúp di sản kiến trúc hòa quyện nghệ thuật hiện đại, làm sống lại giá trị công trình hơn trăm năm tuổi.

Công nghệ số còn hỗ trợ nghiên cứu và giải mã di sản. Trong khảo cổ học, công nghệ dựng mô hình 3D giúp tái tạo nền móng, cấu trúc nhiều công trình kiến trúc cổ từ nguồn tư liệu hiện vật.

Kiến trúc sư Đinh Việt Phương cùng nhóm 3DART đã thực hiện nhiều dự án số hóa, như: phục dựng phố cổ Hà Nội, tái hiện kiến trúc di tích thời Pháp, pho tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn tại chùa Báo Ân, cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh), bảo tồn chi tiết kiến trúc và họa tiết rồng thời Lý.

Về du lịch, nhiều địa phương như Quảng Ninh, Ninh Bình đã triển khai các sản phẩm trải nghiệm sử dụng trình chiếu ánh sáng, âm thanh và hình ảnh số, tạo trải nghiệm đa giác quan vượt ra ngoài giới hạn không gian vật lý.

Họa sĩ Phạm Trung Hưng, Giám đốc Công ty CMYK Việt Nam nhận định: Thành tựu công nghệ số mang lại thuận lợi cho nghệ sĩ và công chúng. Một tác phẩm mỹ thuật có thể tạo nên trải nghiệm đa giác quan, tương tác hai chiều giữa tác phẩm và công chúng.

Công nghệ đã biến đổi quá trình sáng tạo, khi kỹ thuật số trở thành chất liệu xây dựng tác phẩm và hình thành các loại hình nghệ thuật tổng hợp. Từ xây dựng website, lưu trữ theo định dạng số, đồ họa 3D đến công nghệ thực tế ảo - tất cả đều là những bước số hóa di sản văn hóa nghệ thuật, cập nhật theo từng giai đoạn phát triển của xã hội.

Tuy nhiên, nền nghệ thuật số đang đối mặt thách thức từ khối lượng dữ liệu khổng lồ, khi lưu lượng thu thập và xử lý tăng với tốc độ cao. Nghệ sĩ phải liên tục đổi mới và tái cấu trúc phong cách biểu đạt để bảo đảm tính hiện đại và hấp dẫn.

Phát triển nguồn nhân lực am hiểu công nghệ là yếu tố then chốt để chuyển từ lưu trữ tĩnh sang hệ sinh thái sáng tạo. Tuy nhiên, trong môi trường văn hóa số, khoảng cách giữa người làm văn hóa và chuyên gia công nghệ vẫn còn lớn.

Nghệ sĩ Trần Hậu Yên Thế chia sẻ: Phần lớn chuyên gia làm việc trong lĩnh vực di sản, mỹ thuật và bảo tàng được đào tạo theo phương thức truyền thống, trong khi yêu cầu hiện nay đòi hỏi kết hợp tư duy nghệ thuật với năng lực kỹ thuật số.

Phát triển nguồn nhân lực số cho ngành văn hóa là một trong năm trụ cột chiến lược của Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Xây dựng và bồi dưỡng thế hệ nghệ sĩ vừa am hiểu văn hóa vừa thành thạo công nghệ là nhiệm vụ cấp thiết, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số.

NGỌC LIÊN