Cấp thiết ban hành chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, đổi mới sáng tạo

Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang báo cáo tại phiên họp

Bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, thấu tình, đạt lý, đúng người, đúng vi phạm

Báo cáo tại phiên họp, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, việc xây dựng hồ sơ dự án Nghị quyết để thể chế hóa Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 1/4/2026 Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Đồng thời, để khắc phục những khó khăn, vướng mắc của thực tiễn để khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm.

Bên cạnh đó, theo ông Lương Tam Quang, Chương IV của Bộ luật Hình sự quy định về 7 trường hợp về loại trừ trách nhiệm hình sự và quy định về 3 trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự (Điều 29). Bộ luật Tố tụng hình sự đã có một số quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục, thời hạn để thực hiện các quy định nêu trên của Bộ luật Hình sự về loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, các quy định này chưa đáp ứng được yêu cầu, chủ trương mà Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị đề ra tại các nghị quyết về phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Bộ trưởng Lương Tam Quang cũng nêu việc xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trong thời gian qua còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Vì vậy, việc xây dựng Nghị quyết của Quốc hội về chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là yêu cầu khách quan, cấp thiết.

Đặc biệt, việc ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa quan điểm, chủ trương Đảng, đồng thời, tạo cơ sở pháp lý bảo vệ cán bộ năng động sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, thấu tình, đạt lý, đúng người, đúng vi phạm, thể hiện sự nhân văn, khoan hồng của Đảng, Nhà nước; bảo đảm khách quan, toàn diện, xem xét kỹ vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả, kết quả khắc phục hậu quả và hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp.

Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gồm 3 chương, 13 điều.

Không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với trường hợp không tham nhũng, vì lợi ích chung

Thẩm tra dự thảo Nghị quyết, ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho biết, đa số ý kiến nhất trí việc ban hành Nghị quyết là cần thiết nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương, quan điểm mới của Đảng về xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong bối cảnh một số luật có liên quan, nhất là Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính chưa được sửa đổi, bổ sung đồng bộ, việc ban hành cơ chế đặc thù là cần thiết để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Về không truy cứu trách nhiệm hình sự, theo ông Mãi đa số ý kiến tán thành chủ trương áp dụng đối với các trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện về không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã giải quyết dứt điểm, không gây thất thoát, lãng phí hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu điều kiện “đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm”, bảo đảm không thu hẹp quá mức phạm vi áp dụng chính sách khoan hồng và không tạo sự thiếu thống nhất với các trường hợp có tính chất, mức độ vi phạm tương tự.

Bên cạnh đó, về loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đây là chính sách mới, có ý nghĩa quan trọng trong việc khuyến khích đổi mới sáng tạo, chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Tuy nhiên, đề nghị quy định rõ đối tượng áp dụng là người “gây thiệt hại” hay “gặp thiệt hại”; làm rõ mối quan hệ giữa cơ chế này với các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự về loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới; đồng thời, cụ thể hóa điều kiện, tiêu chí áp dụng để bảo đảm khách quan, minh bạch, không bị lợi dụng.

Đối với các quy định về miễn trách nhiệm hình sự, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt, miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện và xử lý kỷ luật, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm việc khắc phục hậu quả không trở thành điều kiện duy nhất hoặc điều kiện mang tính quyết định tuyệt đối để được hưởng chính sách khoan hồng.

Việc áp dụng cần được xem xét trên cơ sở tổng thể về tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, động cơ, mục đích, vai trò của người vi phạm, hậu quả xảy ra, khả năng khắc phục và yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý để bảo đảm tính rõ ràng, thống nhất, đồng bộ giữa các quy định.

Việt Thắng