Cảnh giác với chiến tranh nhận thức

Cán bộ Đồn Biên phòng Cốc Pàng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Cao Bằng tuyên truyền pháp luật cho người dân, đồng thời hướng dẫn bà con kỹ năng sử dụng điện thoại thông minh và cách tiếp cận thông tin chính thống; nhận diện thông tin xấu, độc trên không gian mạng. Ảnh: Dương Giang

Chiến tranh nhận thức không đơn thuần là tung tin giả, tuyên truyền sai sự thật. Mục tiêu của chiến tranh nhận thức là tác động vào tâm trí con người, khiến họ phản ứng theo sự sợ hãi, phẫn nộ hoặc định kiến. Từ đó, đối tượng tiến hành chiến tranh có thể dẫn dắt suy nghĩ, chi phối hành vi và tác động đến những quyết định của cá nhân và cộng đồng. Khi tiến hành chiến tranh nhận thức, đối phương muốn làm cho đối thủ của họ tự hoài nghi chính mình, mất niềm tin, hoài nghi lịch sử, mơ hồ về nhận thức. Từ đó, hoang mang, dao động, mất phương hướng. Đó là lý do chiến tranh nhận thức ngày càng được sử dụng trong các cuộc xung đột hiện đại. Mặt trận này thường được mở từ trước khi chiến sự xảy ra, diễn ra song song với hoạt động quân sự và tiếp tục kéo dài ngay cả khi chiến tranh trên thực địa đã tạm ngừng.

Cuộc xung đột đang diễn ra tại Đông Âu là một ví dụ rõ nét. Cùng với các hoạt động quân sự trên thực địa, một cuộc đối đầu cũng diễn ra trên báo chí, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số. Mỗi bên đều tìm cách định hình cách cộng đồng trong nước và quốc tế nhìn nhận cuộc chiến. Những hình ảnh có lợi được lựa chọn. Những tổn thất của đối phương được nhấn mạnh. Và những thất bại của mình bị giảm nhẹ hoặc lý giải theo hướng khác. Trong dòng thông tin ấy, những hình ảnh cũ được gắn với sự kiện mới. Những đoạn video từ trò chơi điện tử được giới thiệu là cảnh chiến đấu ngoài chiến trường. Có những con số thương vong chưa được kiểm chứng nhưng được phát tán như một thông tin đã được xác nhận. Những lời kêu gọi đầu hàng, những thông tin về sự bất mãn trong nội bộ hay những dự báo thất bại được tung ra nhằm gây hoang mang, làm giảm tinh thần chiến đấu và tác động đến thái độ của người dân và binh lính trên chiến trường.

Một đoạn video được dàn dựng khéo léo có thể tạo ra làn sóng phẫn nộ trên phạm vi toàn cầu. Một tin đồn về thất bại quân sự có thể ảnh hưởng đến sĩ khí của một đơn vị. Một chiến dịch truyền thông kéo dài có thể làm người dân mệt mỏi, hoài nghi và dần mất đi sự ủng hộ đối với các quyết sách của chính phủ. Trong cuộc khủng hoảng tại dải Gaza, không gian mạng trở thành một chiến trường quyết liệt. Hình ảnh thương vong, đổ nát và đau thương được lan truyền rất nhanh. Nhiều đoạn video không xác định được thời gian, địa điểm và nguồn gốc vẫn được gắn với những lời chú thích nhiều cảm xúc. Có hình ảnh từ những cuộc xung đột trước đó. Có video được quay ở một quốc gia khác. Cũng có nội dung được chỉnh sửa hoặc tạo ra bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo.

Khi cảm xúc bị đẩy lên cao, người tiếp nhận thường chia sẻ trước khi kiểm chứng. Chỉ trong thời gian ngắn, một thông tin chưa được xác nhận có thể tiếp cận hàng triệu người. Đến khi sự thật được làm rõ, ấn tượng ban đầu đã hình thành, sự phẫn nộ đã được kích hoạt và định kiến đã xuất hiện. Thông tin đính chính thường đi sau và nhiều khi không còn đủ sức xóa bỏ ảnh hưởng của thông tin sai lệch. Cùng với đó là thủ đoạn đánh vào cảm xúc trước khi tác động đến lý trí. Những cụm từ như “chấn động”, “khẩn cấp”, “sự thật bị che giấu”, hay “hãy chia sẻ trước khi bị xóa” được sử dụng để tạo cảm giác cấp bách. Khi con người đang tức giận, lo lắng hoặc bất bình, khả năng phân tích và kiểm chứng thông tin thường giảm xuống.

Một thủ đoạn khác là tạo ra ảo giác về số đông. Hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tài khoản cùng nhắc lại một thông điệp. Những bình luận gần giống nhau xuất hiện dưới nhiều bài viết. Một từ khóa bất ngờ được đẩy lên thành xu hướng. Người sử dụng mạng xã hội dễ cho rằng, đó là quan điểm phổ biến trong cộng đồng, trong khi phía sau có thể chỉ là một hệ thống tài khoản tự động, tài khoản giả hoặc một mạng lưới được tổ chức có chủ đích. Một điều vô căn cứ, nếu được lặp lại đủ nhiều, sẽ dần trở nên quen thuộc. Và khi đã trở nên quen thuộc, nó rất dễ bị nhầm tưởng là sự thật.

Chiến tranh nhận thức còn dựa vào thủ đoạn giả mạo uy tín. Một tài khoản được đặt tên gần giống cơ quan báo chí. Một văn bản được trình bày như công điện của cơ quan Nhà nước. Một người không rõ danh tính tự nhận là chuyên gia, người trong cuộc hoặc nhân chứng đặc biệt. Nguy hiểm hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang khiến việc giả mạo ngày càng tinh vi. Khuôn mặt có thể bị thay thế, giọng nói có thể bị sao chép, một nhân vật có thể bị dựng lên để nói những điều họ chưa từng nói. Một sự việc chưa từng xảy ra có thể được mô phỏng giống như hình ảnh được ghi lại tại hiện trường.

Việt Nam là quốc gia có số lượng người sử dụng internet và mạng xã hội lớn. Đây là điều kiện quan trọng để phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội nhưng cũng mở rộng không gian để các thông tin xấu độc, xuyên tạc và chống phá lan truyền. Các vấn đề liên quan đến đất đai, môi trường, phòng, chống tham nhũng, dân tộc, tôn giáo, chủ quyền biển đảo, quốc phòng và đối ngoại đều có thể bị lợi dụng. Từ một vụ việc cụ thể, các đối tượng quy kết thành lỗi của cả hệ thống. Từ sai phạm của một cán bộ, họ phủ nhận toàn bộ chế độ. Từ một ý kiến khác biệt, họ tìm cách kích động thành sự đối đầu giữa chính quyền với nhân dân. Từ lòng yêu nước, họ dẫn dắt sang thái độ dân tộc cực đoan, kích động thù hận, gây tổn hại đến quan hệ giữa Việt Nam với các quốc gia khác. Thay vì tiến công trực diện bằng vũ lực, các thế lực thù địch tìm cách tác động lâu dài vào tư tưởng, gieo rắc tâm lý hoài nghi, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, chia rẽ Đảng với nhân dân, chia rẽ quân đội với nhân dân, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc và làm suy yếu sự đồng thuận xã hội từ bên trong. Người xem có thể chưa tin ngay trong lần đầu tiếp xúc, nhưng mỗi thông điệp đều để lại một dấu vết, khi được tiếp nhận nhiều lần, sự nghi ngờ sẽ dần hình thành. Lịch sử có thể bị nhìn bằng ánh mắt giễu cợt. Sự hy sinh của các thế hệ đi trước bị xem nhẹ. Niềm tự hào dân tộc có thể bị thay thế bằng tâm lý phủ định, tự ti hoặc cực đoan.

Do vậy, sức đề kháng trước chiến tranh nhận thức trước hết phải được xây dựng bằng sự thật. Thông tin chính thống phải nhanh, rõ ràng, nhất quán và có sức thuyết phục. Cùng với đó, cần nâng cao năng lực nhận diện và xử lý thông tin cho mỗi người dân. Trong thời đại số, mỗi người còn phải biết kiểm tra nguồn tin, phân biệt thông tin với bình luận, nhận diện nội dung bị cắt ghép và hiểu rằng, một tài khoản có hàng triệu người theo dõi chưa chắc đã nói đúng. Một đoạn video có hình ảnh và âm thanh rõ ràng vẫn có thể là sản phẩm giả mạo.

Trong chiến tranh nhận thức, chiến tuyến đi qua màn hình điện thoại của mỗi người. Mỗi cú nhấp chuột, chạm màn hình có thể góp phần làm sáng tỏ sự thật, nhưng cũng có thể vô tình tiếp sức cho một chiến dịch thao túng tâm lý. Cảnh giác với chiến tranh nhận thức, vì thế, không chỉ là cảnh giác trước một loại hình chiến tranh mới. Đó còn là bảo vệ khả năng suy nghĩ, cảm xúc của mỗi người, bảo vệ sự đồng thuận xã hội, bảo vệ niềm tin của nhân dân và bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Diệp Chi