Cần đánh giá khách quan nỗ lực của Việt Nam trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ

Hội thảo Một số vấn đề trong thực thi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tháng 12-2025, tại TP Hồ Chí Minh

Đề nghị phía Mỹ có đánh giá khách quan, cân bằng

Mới đây, Văn phòng đại diện thương mại Mỹ (USTR) công bố Báo cáo đánh giá thường niên về tình hình bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn cầu. Trong đó, Mỹ xác định Việt Nam là “quốc gia nước ngoài ưu tiên”, tức là thuộc nhóm Mỹ cần ưu tiên chú ý về vấn đề này. Theo phía Mỹ, quyết định trên xuất phát từ các quan ngại liên quan đến hiệu quả bảo hộ bản quyền, tình trạng hàng giả, vi phạm nhãn hiệu và thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

USTR đã xem xét hơn 100 đối tác thương mại cho báo cáo năm nay, xác định Việt Nam thuộc danh sách “quốc gia nước ngoài ưu tiên” (PFC) và đưa 25 nước khác vào danh sách “Theo dõi ưu tiên” hoặc danh sách “Theo dõi”. 6 quốc gia nằm trong danh sách “Theo dõi ưu tiên” năm nay gồm: Chile, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Nga và Venezuela. USTR sẽ tìm cách tích cực tham vấn với các quốc gia này khi thích hợp. 19 đối tác thương mại nằm trong danh sách “Theo dõi” và cần được chú ý song phương để giải quyết các vấn đề sở hữu trí tuệ cơ bản gồm: Algeria, Argentina, Barbados, Belarus, Bolivia, Brazil, Canada, Colombia, Ecuador, Ai Cập, Liên minh châu Âu, Guatemala, Mexico, Pakistan, Paraguay, Peru, Thái Lan, Trinidad và Tobago và Thổ Nhĩ Kỳ.

Theo trang web của USTR, do Việt Nam bị đưa vào danh sách PFC, cơ quan này sẽ quyết định trong vòng 30 ngày liệu có khởi xướng các cuộc điều tra theo điều 301 của Luật Thương mại năm 1974 hay không. Các căn cứ được nêu trong báo cáo công bố ngày 30-4 sẽ được dùng làm cơ sở cho việc xác định Việt Nam có là nước có vấn đề về sở hữu trí tuệ hay không. Nếu USTR khởi xướng điều tra, cơ quan này sẽ yêu cầu tham vấn với Việt Nam và tìm cách giải quyết các vấn đề dẫn đến việc Việt Nam bị gắn mác PFC. Bình luận về động thái trên của Mỹ, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam cho biết: “Thời gian qua, Việt Nam luôn hết sức nỗ lực trong bảo vệ sở hữu trí tuệ, cả trong hoàn thiện hệ thống quy định, nâng cao nhận thức của người dân, tăng cường hợp tác quốc tế với Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Mỹ và nhiều nước khác; kiên quyết chống, xử lý nghiêm các vi phạm sở hữu trí tuệ”.

Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao, đây vừa là ưu tiên cao, vừa là chủ trương, chính sách xuyên suốt của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch và chuyển đổi mô hình tăng trưởng lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao cho biết, Việt Nam đang hợp tác rất tích cực, hiệu quả với Mỹ trong lĩnh vực này, sẵn sàng chia sẻ thông tin, làm rõ các chính sách, quy định của Việt Nam và cho rằng hai bên cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ để xử lý thỏa đáng những khác biệt, vì lợi ích hai nước và hướng tới xây dựng một khuôn khổ hợp tác kinh tế, thương mại ổn định, cân bằng, bền vững. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao khẳng định: “Chúng tôi đề nghị phía Mỹ có đánh giá khách quan, cân bằng về nỗ lực và thành quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ”.

Việt Nam luôn quan tâm thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng thông qua đàm phán, ký kết, thực thi hàng loạt các hiệp định thương mại tự do (FTA), và việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ là một nội dung quan trọng mà các nước lớn yêu cầu các nước nhỏ sớm hay muộn cũng phải nghiêm túc thực thi. Chính vì thế, Việt Nam luôn quan tâm đến việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ nhằm tránh những rủi ro trong dài hạn cũng như có những điều chỉnh phù hợp, tận dụng được những cơ hội do hội nhập mang lại đối với sự phát triển kinh tế bền vững, khai thác tối đa lợi thế so sánh của Việt Nam.

Trong những năm qua, hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam được xây dựng theo lộ trình rõ ràng, có kế thừa và phát triển. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, có hiệu lực ngày 1-7-2006 là dấu mốc quan trọng, lần đầu tiên thiết lập một khung pháp lý tương đối đầy đủ cho việc xác lập, bảo hộ và thực thi quyền. Đây được coi là bước đi mang tính nền tảng trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Tiếp theo đó, Luật Sở hữu trí tuệ tiếp tục được sửa đổi vào các năm 2009, 2019, 2022 luôn theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đồng thời cập nhật với thực tiễn phát triển trong nước.

Gần đây nhất, ngày 10-12-2025, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (Luật số 131/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 1-4-2026. Luật sửa đổi năm 2025 tiếp tục đặt trọng tâm vào cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động sở hữu trí tuệ. Thời gian xử lý đơn sở hữu công nghiệp được rút ngắn đáng kể: Thẩm định nội dung đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống còn 12 tháng; đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống còn 5 tháng; đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 tháng xuống 5 tháng; thời gian công bố đơn giảm từ 2 tháng xuống còn 1 tháng. Đặc biệt, Luật đã bổ sung cơ chế thẩm định nhanh đơn đăng ký sáng chế, nhãn hiệu trong thời hạn 3 tháng khi đáp ứng các điều kiện nhất định - một cơ chế mà hiện chỉ rất ít quốc gia áp dụng. Luật sửa đổi năm 2025 còn mở rộng phạm vi bảo hộ đối với một số đối tượng mới, như kiểu dáng công nghiệp của phần không tách rời sản phẩm, hay sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng (icon). Quyền tác giả cũng được bảo hộ đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa.

Không chỉ dừng lại ở cải cách thủ tục, Việt Nam còn tích cực ngăn chặn vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, chống hàng giả. Tháng 2-2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Chỉ thị số 02 về việc tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Một trong những nội dung được nêu là tăng cường xử lý hình sự, nghiên cứu sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh và nâng mức xử lý hình sự đối với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, quyền tác giả và quyền liên quan. Đi vào thực tế, Theo báo cáo của Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, trong năm 2025, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra hơn 27.500 vụ việc, xử lý trên 23.400 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng. Các vi phạm chủ yếu liên quan đến kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ và vi phạm an toàn thực phẩm.

Việt Nam cũng chú ý đào tạo chuyên sâu cho các cán bộ thực thi pháp luật vì các vụ án sở hữu trí tuệ thường đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan, từ cảnh sát kinh tế, tòa án đến các cơ quan giám định chuyên môn. Việc nâng cao năng lực và tính chuyên nghiệp của các cơ quan này sẽ giúp đẩy nhanh tiến độ xử lý và nâng cao chất lượng giải quyết các tranh chấp sở hữu trí tuệ. Các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng thay đổi nhận thức và cách tiếp cận trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Việc đăng ký nhãn hiệu trong và ngoài nước, xây dựng chiến lược dài hạn và hợp tác chặt chẽ với cơ quan chức năng được các doanh nghiệp quan tâm. Với việc thúc đẩy xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, cơ chế thực thi nhất quán và một cộng đồng doanh nghiệp chủ động, Việt Nam không chỉ là điều kiện để đáp ứng các cam kết quốc tế, mà còn là nền tảng để bảo vệ tài sản trí tuệ, thúc đẩy sáng tạo và phát triển kinh tế bền vững.

HOÀNG SƠN