Cần chuẩn bị cho 'nền kinh tế bạc' ngay từ bây giờ

Việt Nam đang tiến tới trở thành quốc gia có dân số già vào thập kỷ tới (nguồn ảnh: Magnific)

Việt Nam đang đối mặt với câu hỏi cấp thiết: ai sẽ chăm sóc lực lượng người cao tuổi đang gia tăng nhanh chóng?

PGS. Catherine Earl (Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam) cho rằng câu trả lời nằm ở việc phát triển một nền kinh tế chăm sóc toàn diện, vượt khỏi phạm vi bệnh viện và viện dưỡng lão, nhằm tạo việc làm, hỗ trợ các gia đình, đồng thời mở ra cơ hội đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế.

Cơ hội kinh tế mới

Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, giá trị công việc chăm sóc không lương ước đạt 3,8 nghìn tỉ USD. Trong khi đó, thị trường chăm sóc tại nhà thuộc nền kinh tế bạc của Việt Nam được dự báo tăng từ 2,6 tỉ USD năm 2023 lên 4,8 tỉ USD vào năm 2034, gần gấp đôi sau hơn một thập kỷ.

PGS. Catherine Earl cho rằng: “Sự phát triển của ‘nền kinh tế bạc’ là một trong những chuyển dịch quan trọng mà Việt Nam đang trải qua trong những thập niên đầu của thế kỷ 21, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh chóng, quy mô gia đình ngày càng thu hẹp và dân số già hóa nhanh”.

Theo chuyên gia, mô hình kinh tế chăm sóc không nên chỉ tập trung vào việc cung cấp phúc lợi xã hội mà cần hướng tới xây dựng một nền kinh tế chăm sóc bền vững và toàn diện. Nhiều trụ cột của nền kinh tế chăm sóc cần được tích hợp và hỗ trợ để tôn trọng và chăm sóc người cao tuổi tốt hơn.

Bà cũng chỉ ra lộ trình phát triển kinh tế chăm sóc mà Indonesia vừa công bố như một ví dụ mà Việt Nam có thể tham khảo. Chiến lược này kết hợp chăm sóc trẻ em, chăm sóc dài hạn, bình đẳng giới và phát triển nguồn nhân lực. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), lộ trình này có thể tạo ra khoảng 10,4 triệu việc làm vào năm 2035.

PGS. Earl nhấn mạnh rằng nhiều khía cạnh quan trọng của công tác chăm sóc vẫn chưa được nhìn nhận đúng mức.

“Nhiều lĩnh vực của nền kinh tế chăm sóc vẫn còn bị bỏ ngỏ, gồm chăm sóc sức khỏe tinh thần và phúc lợi người cao tuổi, hỗ trợ người mắc sa sút trí tuệ, chăm sóc cuối đời, học tập suốt đời, dinh dưỡng, rèn luyện thể chất, kết nối cộng đồng và các mô hình chăm sóc liên thế hệ”, bà nói.

Xây dựng lực lượng lao động chăm sóc cho tương lai

Việc phát triển một nền kinh tế chăm sóc bền vững cũng đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ của lực lượng lao động. Chuyên gia RMIT đề xuất ba ưu tiên chính sách bổ trợ lẫn nhau: đào tạo linh hoạt tại nơi làm việc, phát triển các chương trình đào tạo chính quy và thu hút lao động nhập cư tay nghề cao.

Bà Catherine Earl cho rằng các chứng chỉ vi mô, những mô-đun đào tạo ngắn, tập trung vào kỹ năng và được đánh giá ngay tại nơi làm việc, có thể nhanh chóng nâng cao năng lực của người làm công tác chăm sóc, đồng thời mang lại các chứng nhận được công nhận chính thức.

Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với khu vực nông thôn Việt Nam, nơi khoảng 70% người cao tuổi đang sinh sống và các dịch vụ hỗ trợ chính thức vẫn còn hạn chế. Nhiều phụ nữ hiện đảm nhận phần lớn việc gia đình nhưng chưa có bằng cấp chính thức. Do đó, các chứng chỉ vi mô có thể giúp ghi nhận và nâng cao những kỹ năng sẵn có này.

PGS. Earl cũng cho rằng các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần mở rộng các chương trình đào tạo liên quan đến nền kinh tế chăm sóc.

“Khi Việt Nam phát triển năng lực trong giáo dục xuyên quốc gia, đào tạo về nền kinh tế chăm sóc có thể trở thành một yếu tố giúp thu hút sinh viên quốc tế”, bà nói.

PGS. Catherine Earl cũng đề xuất xây dựng các chương trình đào tạo lại dành cho lao động ở giai đoạn giữa sự nghiệp và phụ nữ quay lại thị trường lao động, qua đó vừa giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực trong tương lai vừa mở ra những hướng nghề nghiệp hấp dẫn.

Trong ngắn hạn, bà cho rằng Việt Nam cũng nên cân nhắc thu hút có chọn lọc lao động kỹ năng cao, đặc biệt là các chuyên gia lão khoa giàu kinh nghiệm và những chuyên gia trong các lĩnh vực mà trong nước hiện vẫn đang xây dựng năng lực.

PGS. Catherine Earl, Đại học RMIT Việt Nam

Đồng hành cùng gia đình trong chăm sóc người cao tuổi

Mặc dù các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp sẽ ngày càng phát triển, PGS. Earl cho rằng gia đình vẫn cần là nền tảng của hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam. Theo bà, đa số người cao tuổi mong muốn được sống và được chăm sóc tại nhà thay vì trong các cơ sở dưỡng lão. Vì vậy, thay vì thay thế vai trò của gia đình, chính sách nên tập trung hỗ trợ họ thông qua đào tạo kỹ năng, mở rộng dịch vụ cộng đồng và chia sẻ trách nhiệm chăm sóc.

Bà nhấn mạnh công việc chăm sóc cần được phân bổ công bằng giữa các giới và các thế hệ. Điều này đòi hỏi xã hội nhìn nhận vai trò chăm sóc của nam giới và giảm gánh nặng kép cho phụ nữ, những người vừa tham gia lao động có trả lương vừa đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không lương.

Nhiều quốc gia đã triển khai các mô hình kinh tế chăm sóc hiệu quả như Care Blocks tại Colombia, cung cấp dịch vụ chăm sóc ban ngày và hỗ trợ việc làm cho người chăm sóc; mô hình Buurtzorg của Hà Lan với mạng lưới y tá tự quản tại cộng đồng; hay nền tảng quản lý chăm sóc số của Paraguay giúp mở rộng dịch vụ đến vùng thiếu nhân lực.

Các sáng kiến này đều hướng tới nâng cao chất lượng chăm sóc, đồng thời tạo điều kiện để phụ nữ tham gia thị trường lao động.

Bên cạnh đó, PGS. Earl cho rằng nền kinh tế bạc mở ra cơ hội lớn cho các giải pháp công nghệ dành cho người cao tuổi (AgeTech). Các nền tảng y tế số, công cụ giao tiếp và dịch vụ chăm sóc thông minh có thể góp phần giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập hơn, đồng thời tạo không gian phát triển cho doanh nghiệp và các nhà khởi nghiệp.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hạ tầng internet ổn định, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo kỹ năng số và các cơ chế bảo đảm quyền riêng tư, quyền tự chủ của người cao tuổi.

Theo PGS. Earl, Việt Nam cần thay đổi cách nhìn về công việc chăm sóc, xem đây không chỉ là trách nhiệm của gia đình hay một dịch vụ, mà là một trụ cột của nền kinh tế và trách nhiệm chung của toàn xã hội.

“Việc chuyển đổi cách nhìn về chăm sóc người cao tuổi từ việc không lương hoặc dịch vụ, thành một trụ cột kinh tế, cũng như xem đây là trách nhiệm của toàn xã hội sẽ giúp bình thường hóa và xóa bỏ những định kiến về việc chăm sóc người cao tuổi”, bà chia sẻ.

Bà cũng đề xuất các doanh nghiệp đưa hoạt động đào tạo, tình nguyện chăm sóc người cao tuổi vào các chương trình trách nhiệm xã hội, góp phần xây dựng hệ sinh thái chăm sóc bền vững trong bối cảnh già hóa dân số.

ANH HUY