Cần 'bộ lọc' chính sách để văn hóa phát triển đúng hướng

Ưu đãi phải gắn bảo tồn, phát triển và giá trị văn hóa cốt lõi

Nhất trí cao với tính cấp thiết và nhu cầu ban hành nghị quyết trong giai đoạn hiện nay, ĐBQH Ngô Nam Cường (Nghệ An) cho rằng: Dự thảo cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ về tư duy, chuyển từ tư duy bao cấp, quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển; phù hợp với các nghị quyết của Trung ương về xây dựng nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời hướng tới đưa văn hóa trở thành một ngành công nghiệp.

ĐBQH Ngô Nam Cường (Nghệ An) phát biểu

Theo đại biểu, nghị quyết đang hướng đến ba trụ cột gồm bảo tồn, phát triển và khai thác kinh tế. Nhưng nếu cơ chế sàng lọc không chặt chẽ thì các yếu tố bảo tồn, phát triển sẽ bị xem nhẹ, trong khi nhiều hoạt động văn hóa có thể lợi dụng chính sách ưu đãi để khai thác kinh tế. Khi đó, vô hình trung sẽ làm giảm giá trị của công nghiệp văn hóa, trong khi nhiều ngành công nghiệp khác cũng đang cần sự hỗ trợ và cú hích từ chính sách của Nhà nước.

Dẫn thực tế từ Festival Huế, đại biểu Ngô Nam Cường nhấn mạnh: Nếu doanh nghiệp tổ chức chương trình văn hóa chỉ tập trung sử dụng công nghệ ánh sáng, âm thanh hiện đại như ánh sáng 3D, nhạc điện tử để tạo sự náo nhiệt mà làm mờ nhạt chất văn hóa cung đình, sự trầm mặc và chiều sâu bản sắc Huế, thì di sản sẽ bị biến thành phông nền để tạo giá trị và nguồn thu. Những dự án như vậy có thể làm mòn đi bản sắc văn hóa, thậm chí dẫn tới lai căng văn hóa.

Tương tự, với Festival Hoa Đà Lạt - một đặc trưng của địa phương, đại biểu cho rằng: Giá trị cốt lõi nằm ở câu chuyện về bàn tay người nông dân, các loài hoa bản địa cùng nét thanh lịch, hiền hòa của con người Đà Lạt. Nếu doanh nghiệp chỉ đưa ra dự án sử dụng hoa nhập khẩu hoặc hoa từ địa phương khác, thiết kế để thu hút khách, bán vé, check-in, chạy theo thị hiếu tầm thường mà quên đi những giá trị văn hóa của Đà Lạt, của con người Đà Lạt, thì chính sách ưu đãi sẽ trở thành công cụ bị sử dụng sai mục tiêu.

Các ĐBQH tỉnh Nghệ An tham dự phiên họp Tổ

Từ đó, đại biểu đề nghị tại Điều 4 và Điều 5 cần bổ sung, làm rõ hơn nội hàm của các chính sách ưu đãi đối với các loại hình văn hóa; đồng thời phải bảo đảm tiêu chí về bảo tồn, phát triển và kết hợp khai thác văn hóa. Nếu không làm rõ, doanh nghiệp tất yếu sẽ thiên về khai thác kinh tế, bởi phần phát triển và bảo tồn thường lợi nhuận thấp, khó thực hiện và phải qua nhiều cơ quan thẩm định.

Bên cạnh đó, đại biểu Ngô Nam Cường cũng đề xuất Quốc hội giao Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoặc các cơ quan chức năng xây dựng một “bộ lọc”, một bộ tiêu chí để thẩm định các dự án thụ hưởng chính sách. Theo đó, cần làm rõ dự án có đáp ứng tiêu chí hài hòa giữa bảo tồn, phát triển và kinh tế hay không; sản phẩm có bao nhiêu hàm lượng văn hóa để phát triển văn hóa. Chỉ khi đó, chính sách hỗ trợ mới thực sự phát huy giá trị.

Liên quan đến Điều 5, đại biểu Ngô Nam Cường cho rằng: Các chính sách ưu đãi đối với những sản phẩm cụ thể như điện ảnh, văn hóa… cũng cần có nội hàm rõ ràng hơn. Đại biểu lưu ý đã từng có trường hợp một số doanh nghiệp nước ngoài lợi dụng phim Việt Nam hoặc phim về đề tài chiến tranh Việt Nam để chuyển tải những thông điệp trái ngược với lịch sử và các giá trị của cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc. Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu kỹ hơn hoặc giao cơ quan có thẩm quyền cụ thể hóa, bảo đảm chính sách tạo động lực thực sự, đi đúng kênh, đến đúng lĩnh vực cần tạo cú hích, tránh bị lợi dụng hoặc phát sinh nhập nhằng trong quá trình thực hiện.

Các ĐBQH tỉnh Lâm Đông dự phiên thảo luận Tổ

Về quy hoạch, theo đại biểu, quy định “ưu tiên” đối với thiết chế văn hóa là chưa đủ mạnh. Hiện nay, trong quy hoạch đô thị hay quy hoạch địa phương đã có các tiêu chí cứng như không gian xanh, không gian sạch; vì vậy cần đưa thiết chế văn hóa thành tiêu chí cụ thể thay vì chỉ dừng ở mức ưu tiên.

Cũng theo đại biểu Ngô Nam Cường, nếu chỉ dùng khái niệm ưu tiên thì có thể làm hoặc không làm. Trong khi đó, người dân ở địa phương hay tại các khu đô thị đều phải được thụ hưởng các thiết chế văn hóa. Những thiết chế này có thể lồng ghép với không gian xanh hoặc các thiết chế khác, nhưng phải được khẳng định rõ trong quy hoạch để bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa của Nhân dân.

Làm rõ nguồn lực, tiêu chí thực hiện và tăng tính khả thi của nghị quyết

Liên quan đến quy định ngày nghỉ lễ tại Điều 1, ĐBQH Vũ Thị Lan Anh (Nghệ An) cho rằng: Việc đưa Ngày Văn hóa Việt Nam vào dự thảo Nghị quyết với tính chất là ngày nghỉ cần được cân nhắc kỹ... Theo đại biểu, vấn đề này liên quan trực tiếp đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật, nhất là trong bối cảnh Bộ luật Lao động dự kiến được sửa đổi, bổ sung vào Kỳ họp thứ Hai năm 2026. Nếu cùng một nội dung được quy định đồng thời trong Nghị quyết thí điểm và Bộ luật Lao động, sẽ dẫn tới tình trạng hai văn bản cùng điều chỉnh một vấn đề...

ĐBQH Vũ Thị Lan Anh (Nghệ An) phát biểu

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu phương án quy định phù hợp, bảo đảm khi Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động thì nội dung về ngày nghỉ được thống nhất trong một văn bản duy nhất do Quốc hội ban hành.

Đối với Điều 3 về nguồn lực phát triển văn hóa, đại biểu Vũ Thị Lan Anh lưu ý: Dự thảo đang sử dụng cụm từ “chi cho văn hóa” nhưng chưa làm rõ nội hàm. Theo đại biểu, đây là khái niệm rất rộng, trong khi dự thảo chưa xác định cụ thể văn hóa bao gồm những hoạt động nào, phạm vi ra sao. Nếu đặt ra cơ chế đặc thù để “chi cho văn hóa” mà nội hàm chưa rõ sẽ gây khó khăn trong tổ chức thực hiện và ảnh hưởng đến tính khả thi của chính sách.

Đại biểu nhấn mạnh, Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị đã xác định rõ các yêu cầu ưu tiên trong ba lĩnh vực đột phá, gồm: Đào tạo, đãi ngộ nhân tài; ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; đặt hàng sáng tạo các công trình văn hóa, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật. Vì vậy, theo đại biểu, dự thảo Nghị quyết cần thiết kế lại nội hàm theo hướng đặc thù, tập trung vào các lĩnh vực ưu tiên này để chính sách chi cho văn hóa có trọng tâm, trọng điểm và rõ ràng hơn.

Toàn cảnh phiên thảo luận tổ.

Liên quan đến các chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ kinh phí quy định tại các Điều 4, 5, 7 và 8, đại biểu cho rằng: Đây là những chính sách cần thiết để tạo động lực cho phát triển văn hóa. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát để làm rõ sự phù hợp với định hướng chung về chính sách tài chính, ngân sách. Theo đó, Kết luận số 18 của Trung ương về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và tài chính quốc gia đã đặt ra yêu cầu hạn chế tối đa việc lồng ghép các chính sách xã hội trong chính sách thuế, nhằm bảo đảm tính tập trung của hệ thống thuế.

Đại biểu Vũ Thị Lan Anh cho rằng, nếu không xác định rõ nội hàm của khái niệm văn hóa cũng như các lĩnh vực cần ưu tiên, việc áp dụng ưu đãi thuế hay hỗ trợ kinh phí sẽ dễ rơi vào tình trạng dàn trải, khó thực hiện và thiếu hiệu quả.

Phát biểu tại tổ, ĐBQH Lâm Văn Đoan (Lâm Đồng) tán thành việc bổ sung thêm một ngày nghỉ lễ tại Điều 2, cho rằng: Quy định này phù hợp với Hiến pháp và không mâu thuẫn với Bộ luật Lao động. Việc bổ sung sớm sẽ giúp doanh nghiệp và người lao động chủ động hơn trong phương án sản xuất, kinh doanh.

ĐBQH Lâm Văn Đoan (Lâm Đồng) phát biểu

Tuy nhiên, đại biểu bày tỏ băn khoăn với quy định giao tổ chức tự quản cộng đồng quản lý các thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở tại Khoản 5 Điều 4. Theo đại biểu, quy định này còn thiếu tính khả thi. Cụ thể, việc giao tài sản công cho tổ chức không có tư cách pháp nhân có thể phát sinh rủi ro pháp lý khi xảy ra mất mát, hư hỏng. Bên cạnh đó, cơ chế thu phí, vận hành và nguồn vốn đầu tư nâng cấp cũng chưa rõ có phù hợp với Luật Quản lý, sử dụng tài sản công và Luật Đấu thầu hay không.

Từ đó, đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn chi tiết, thay vì chỉ quy định khung và giao chung cho cấp tỉnh, cấp xã tổ chức thực hiện.

Một nội dung khác được đại biểu lưu ý là khái niệm “hết tuổi nghề” trong lĩnh vực nghệ thuật. Theo đại biểu, cần định nghĩa rõ để phân biệt với tuổi nghỉ hưu theo Luật Bảo hiểm xã hội, tránh lạm dụng chính sách hoặc kéo dài thời gian làm việc không phù hợp với từng nhóm ngành nghề đặc thù.

Còn đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu để xây dựng các cơ chế, chính sách mang tính đột phá về phát triển văn hóa đầy đủ và toàn diện hơn. Đồng thời, do hoạt động văn hóa, thể thao gắn liền với du lịch, cần nghiên cứu bổ sung các chính sách mang tính liên kết giữa ba lĩnh vực văn hóa - thể thao - du lịch nhằm tạo sự phát triển đồng bộ, thống nhất.

ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) phát biểu.

Liên quan đến nguồn lực tài chính thực hiện nghị quyết, ĐBQH Dương Khắc Mai cho rằng: Dự thảo đang đề xuất nhiều cơ chế, chính sách mới như thu hút đầu tư, ưu đãi nghề, chế độ bồi dưỡng tập luyện, khoán chi đối với hoạt động sáng tạo văn hóa… Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần phân tích, đánh giá kỹ đối tượng thụ hưởng cũng như tác động đến ngân sách nhà nước, làm cơ sở trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định, bảo đảm tính khả thi khi triển khai.

Góp ý cụ thể về Điều 3 liên quan đến nguồn lực phát triển văn hóa, đại biểu đồng tình với quy định chi tối thiểu 2% ngân sách và tăng dần theo yêu cầu phát triển. Tuy nhiên, đề nghị đẩy nhanh tiến độ xây dựng nghị định, thông tư hướng dẫn kèm theo, trong đó quy định rõ lộ trình thực hiện, nguyên tắc phân bổ và thứ tự ưu tiên giữa các lĩnh vực.

Về Quỹ văn hóa, nghệ thuật tại Điều 11, ĐBQH Dương Khắc Mai đánh giá cao việc dự thảo xác định mô hình quỹ hợp tác công tư theo hướng quỹ đầu tư mạo hiểm, chấp nhận khả năng rủi ro. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị Chính phủ sớm xây dựng dự thảo nghị định, thông tư hướng dẫn, trong đó quy định cụ thể tiêu chí lựa chọn dự án đầu tư, tỷ lệ vốn nhà nước tham gia, nguyên tắc xử lý rủi ro, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm toán hằng năm, bảo đảm việc đầu tư các dự án có vốn nhà nước tham gia được quản lý chặt chẽ, minh bạch và hiệu quả.

Diệp Anh; Ảnh: Khánh Duy