Cách tiếp cận mới với bất định của chủ nhân giải Nobel kinh tế

Khi đứng trước một quyết định quan trọng, phản ứng quen thuộc của nhiều người là chờ thêm dữ liệu. Có thêm thông tin đồng nghĩa với việc giảm bớt những điều chưa biết và tăng khả năng đưa ra lựa chọn đúng.

Thông qua nghiên cứu về biến đổi khí hậu và đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) được chia sẻ tại Hội nghị châu Á của Hiệp hội Kinh tế lượng khu vực Đông Á và Đông Nam Á năm 2026 (AMES 2026), GS. Lars Peter Hansen đến từ Đại học Chicago cho rằng, khi thế giới đối mặt với những bất định rất lớn, chờ đợi thêm thông tin chưa chắc đã là lựa chọn mang lại kết quả tốt nhất.

GS. Lars Peter Hansen, Đại học Chicago, chủ nhân giải Nobel kinh tế 2013. Ảnh: AVSE Global

Theo chủ nhân giải Nobel kinh tế năm 2013, nhiều chính sách hiện nay được xây dựng trên kịch bản được đánh giá có khả năng xảy ra cao nhất. Đây là cách tiếp cận hợp lý khi các rủi ro có thể được ước tính tương đối chính xác.

Tuy nhiên, biến đổi khí hậu lại là một bài toán khác. Đến nay, chưa ai có thể khẳng định mức độ thiệt hại mà nhiệt độ toàn cầu gia tăng sẽ gây ra cho nền kinh tế. Tương tự, chưa ai biết công nghệ sạch sẽ xuất hiện vào thời điểm nào hoặc liệu những đột phá đó có đủ khả năng thay thế các nguồn năng lượng gây ô nhiễm hay không.

Theo GS. Hansen, đây là những bất định mà ngay cả các mô hình dự báo cũng chưa thể phản ánh đầy đủ. Chính vì vậy, nếu chỉ dựa trên kịch bản trung bình, chính sách rất dễ đánh giá thấp những biến cố ít có khả năng xảy ra nhưng để lại hậu quả rất lớn.

Để xử lý vấn đề này, vị chủ nhân giải Nobel Kinh tế 2013 giới thiệu một cách tiếp cận mới nhằm đánh giá giá trị xã hội của các quyết định đầu tư.

Theo đó, giá trị của một quyết định không chỉ nằm ở tác động nhìn thấy ngay hôm nay. Điều quan trọng hơn là quyết định đó có thể làm thay đổi tương lai như thế nào và giúp xã hội ứng phó ra sao nếu những kịch bản bất lợi trở thành hiện thực.

GS. Lars Peter Hansen cho rằng, thiết kế chính sách khí hậu và chính sách R&D cần vượt ra ngoài những dự báo trung bình hoặc kịch bản được xem là có khả năng xảy ra nhất. Ảnh: Hoàng Anh

Hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) là ví dụ được ông sử dụng để minh họa. Theo ông, đầu tư cho nghiên cứu luôn đi kèm nhiều điều chưa chắc chắn. Không ai biết một dự án có thành công hay không. Cũng chưa ai biết nếu thành công thì kết quả sẽ đến sau vài năm hay vài thập kỷ.

Nếu chỉ nhìn vào khả năng thành công, nhiều khoản đầu tư nghiên cứu có thể bị đánh giá là quá rủi ro. Tuy nhiên, GS. Hansen cho rằng cần nhìn rộng hơn.

Một công nghệ sạch thành công không chỉ tạo ra một sản phẩm mới. Công nghệ đó còn có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch, hạn chế phát thải khí nhà kính và giảm thiểu những thiệt hại kinh tế do biến đổi khí hậu gây ra trong tương lai.

Theo cách nhìn này, giá trị của hoạt động nghiên cứu không chỉ nằm ở kết quả trước mắt mà còn ở khả năng tạo ra một tương lai ít rủi ro hơn cho toàn xã hội.

Đó cũng là lý do nghiên cứu của GS. Hansen cho thấy, khi nhà hoạch định chính sách dành nhiều sự quan tâm hơn đến khả năng mô hình dự báo có thể sai lệch, giá trị xã hội của hoạt động nghiên cứu và phát triển cùng tỷ lệ đầu tư cho lĩnh vực này nhìn chung tăng lên trong một phạm vi đáng kể.

Dù vậy, mối quan hệ này chưa diễn ra theo một chiều. Nếu mức độ e ngại bất định tăng quá cao, kỳ vọng về khả năng thành công của công nghệ mới cũng giảm xuống. Khi đó, động lực đầu tư cho nghiên cứu cũng suy giảm.

Theo GS. Hansen, quyết định đầu tư chịu tác động đồng thời của hai yếu tố. Một mặt, bất định khiến triển vọng thành công trở nên khó đoán hơn. Mặt khác, nếu công nghệ mới thực sự xuất hiện, lợi ích mang lại cho xã hội lại lớn hơn rất nhiều vì có thể giúp giảm đáng kể những rủi ro trong tương lai.

Sự tương tác giữa hai yếu tố này khiến đầu tư cho nghiên cứu và phát triển tăng khi mức độ e ngại bất định gia tăng, sau đó có thể giảm khi sự e ngại vượt qua một ngưỡng nhất định.

Từ những kết quả đó, ông nhấn mạnh, bất định không đồng nghĩa với việc tiếp tục chờ đợi.

Trong một số trường hợp, hành động sớm tạo ra giá trị xã hội lớn hơn việc đợi đến khi mọi thông tin trở nên rõ ràng. Theo ông, chính sách cần được thiết kế theo hướng thận trọng, có khả năng thích ứng và phản ánh đầy đủ hơn những giới hạn của các mô hình dự báo.

Tùng Anh